tajemnicebogow@wp.pl


NEOGNOZA

Neognoza to określenie współczesnych kierunków religijnych i ideologicznych powołujących się na tradycje gnostyckie (gnoza), odróżnianych dzięki tej nazwie od historycznej postaci gnozy. Cechą wyróżniającą neognozę jest optymistyczne ujęcie antropologii i kosmologii: świat i człowiek mają boską naturę, a świadomość tej boskości oznacza zbawienie dla człowieka. Niektóre kierunki religijne i ideologiczne powołują się na tradycję gnozy, choć ich faktyczny związek z gnozą lub gnostycyzmem historycznym wydaje się wątpliwy. Związki z gnozą zaznaczają się wyraźnie w pismach R. Steinera (1861-1925), przedstawiciela teozofii i twórcy antropozofii, który nie tyle czerpał inspirację z antycznej gnozy, ile reprezentował podobieństwo struktury myśli. Steiner przywiązywał wielką wagę do gnostycznego czyli ponadrozumowego poznania Boga i siebie. Nowsze formy poglądów różokrzyżowców również są mniej lub bardziej bliskie gnostyckiemu ujęciu poznania, co szczególnie zaznacza się w ich odłamie dualistycznym. Współcześni różokrzyżowcy pozostają pod wpływem teozofii i antropozofii. W 1865 R. W. Little założył w Anglii Societas Rosicruciana in Anglia; 1908 M. Heidel (uczeń Steinera) założył w USA Towarzystwo Różokrzyżowe (Rosicrucian Fellowship), które 20 lat później pojawiło się także w Europie; W 1916 r. S. Lewis założył Starożytny Zakon Rożokrzyża (Antiquus Mysticus Ordo Rosae Crucis, AMORC), a 1925 J. van Rijckenborgh - Lectorium Rosicrucianum (obecnie ma swoje centrum w m. Haarlem w Holandii). Wpływ ujęcia gnostyckiego (od gnostycyzmu) wyraźny jest przede wszystkim w pismach Lectorium Rosicrucianum. W 1895 K. Kellner i F. Hartmann założyli Ordo Templi Orientis (OTO), przejęty później przez Th. Reussa i A. Crowleya. Obecnie tradycje tego "zakonu" są pielęgnowane przez Ecclesia Gnostica Catholica, który w USA nawiązuje wprost do The Gnostic Society, towarzystwa założonego w 1928 r. w Los Angeles, ale w swoich deklaracjach powołuje się także na hermetyzm, teozofię (H. Bławatska) oraz bibliotekę z Nadż Hammadi. Wymienione (i inne) ruchy religijne są kontynuacją gnozy na poziomie popularnym. Na "wyższym" poziomie tradycję gnozy kontynuują tacy autorzy, jak G. Wehr i K. Dietzfelbinger, pisarze zorientowani na New Age.

Nowoczesna gnoza pojawia się także w badaniach filozoficznych, i to zarówno u autorów, którzy uznają znaczenie gnozy, jak i u tych, którzy ją krytykują. Do badaczy o skłonnościach gnostycznych należy zaliczyć C.G. Junga, który nie tylko nawiązywał do antycznej gnozy (Septem Sermones ad mortuos), ale także rozwijał gnostyckie idee w spekulacjach na temat archetypów i zbiorowej nieświadomości. O psychologii Junga można powiedzieć, że jest gnozą. Jeśli za G. Quispelem zdefiniujemy gnozę jako "mityczny wyraz doświadczenia samego siebie", to w pierwszym rzędzie dotyczy to właśnie psychologii Junga. Jednocześnie Jung wniósł wiele obserwacji w badania gnozy. Dla studiów nad historycznymi postaciami gnozy zasłużyli się uczeni z kręgu Eranosa (Ascona Society, luźno zorganizowane stowarzyszenie, od 1933 zbierające się corocznie w Asconie), z którymi związany był także Jung. Do tego kręgu należeli: Quispel, G. Scholem, H. Corbin, H.-Ch. Puech, związani z nim byli także R. Otto, M. Buber, F. Heiler, E. Buonaiuti. Badacze gnozy sami podzielali mniej lub bardziej gnostyczne poglądy. Najwyraźniej przedstawił je Quispel w swej definicji gnozy jako religii światowej, której podstawowym motywem jest zbawienie jaźni człowieka dzięki "jaźni boskiego bliźniaka", do której człowiek ma dążyć i na którą musi się otworzyć. Prócz badań naukowych, ściślejszy krąg "wtajemniczonych" Eranosa kierował się ku światopoglądowi "odnalezienia siebie", uwolnienia od światowego zła, ku samozbawieniu. Krytyczne spojrzenie filozofii nie znajdowało zwolenników w kręgu sympatyków Eranosa. Gnozę polityczną opisywał jej przeciwnik, E. Voegelin, który za przedstawicieli gnostycznego myślenia uznał zwolenników "totalnego" myślenia politycznego (faszyzm i komunizm). Związki ideologii narodowego socjalizmu z gnozą stały się przedmiotem osobnych studiów innych autorów (H. Strohm, J. Iwersen). Gnostyczne inspiracje Voegelin dostrzegał w tendencji do odrzucania zastanej sytuacji, w poglądach, że zło świata wynika z organizacji świata, a nie z wolnej woli człowieka, i że jest możliwe do naprawienia przez człowieka (więc zbawienie pozostaje w zakresie jego ziemskich wysiłków). Środkiem takiego zbawienia, według gnozy politycznej, jest wiedza. Gnoza polityczna jest w stosunku do klasycznych postaci gnozy formą nową, gdyż nie nawiązuje do Boga istniejącego poza światem. Jednocześnie jest do niej podobna, gdyż stanowi realizację samozbawienia, jest wiedzą człowieka o samym sobie, o swej boskiej naturze. Do neognozy można zaliczyć niektóre religijne i (lub) pozornie religijne ujęcia natury ("holistyczna medycyna" "bioenergoterapie"), zwłaszcza gdy łączą się one z odpowiednią antropologią ("boska natura człowieka", powrót do boskiego początku, wyrażone w zachodnich ujęciach reinkarnacji).

Związki z gnozą ukazuje również ruch New Age, zwłaszcza w swej koncepcji świadomości człowieka. Świadomość łączy człowieka w sposób naturalny z Bogiem, a raczej z bóstwem. Według zwolenników New Age, świat jest boski, co wyłącza ten nurt z kręgu dualistycznej gnozy (gnostycyzmu). Idea samozbawienia i brak w New Age odniesienia do osobowego Boga wskazują na tzw. nową religijność. Koncepcję gnozy we współczesnych formach nowej religijności, także w New Age, można nazwać nową formą gnozy, czyli neognozy. Treści tego pojęcia wskazują na kontynuację gnozy, a zarazem na elementy odmienne i nowe.
Źródło: Religia. Encyklopedia PWN, edycja 2003

Powrót do: Ezoteryka



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl