tajemnicebogow@wp.pl


MASONERIA

Wolnomularstwo

Wolnomularstwo (masoneria, zw. też sztuką królewską) to ponadnarodowy ruch etyczny. Stowarzyszenia wolnomularskie są inicjacyjnymi (wtajemniczającymi) zrzeszeniami zorganizowanymi wielostopniowo. Przyjęcie do nich oraz sukcesywne zaznajamianie członków z zasadami i celami ruchu dokonuje się przez udzielanie pouczeń, będących wtajemniczeniami, kolejno na ucznia, czeladnika i mistrza. Podstawową jednostką organizacyjną wolnomularstwa jest loża. Loże jednego kraju lub jego części łączą się w związek, zrzeszenie, centralę (w terminologii wolnomularstwa - obediencja) pod nazwą Wielka Loża lub Wielki Wschód, którego kierownictwo jest wybierane. Nigdy nie istniała ponadnarodowa zwierzchność nad wszystkimi organizacjami wolnomularskimi lub nad ich większością. Członkowie lóż rozpoznają się za pomocą znaków. Organizacje wolnomularskie są stowarzyszeniami zamkniętymi, ale nie tajnymi. Członkowie są zobowiązani do utrzymywania w tajemnicy składu osobowego (z wyjątkiem przypadku, gdy członek zgadza się na ujawnienie swojej przynależności, oraz po śmierci), obrzędów, rytuałów, znaków rozpoznawczych i symboli.

Zasady i postawy ideowe są znane i ogłaszane w publikacjach. Członkowie lóż niezależnie od pozycji społecznej i majątkowej, narodowości i rasy oraz poglądów spotykają się na zasadzie równości i braterstwa, żeby doskonalić się oraz metodami pokojowymi prowadzić ludzkość do solidarności oraz powszechnej pomyślności, co w retoryce wolnomularskiej jest nazywane budowaniem świątyni ludzkości. Organizacje wolnomularskie występują przeciwko szowinizmowi, nierówności prawnej, nietolerancji i stosowaniu przemocy w stosunkach międzyludzkich. W miarę możliwości finansowych świadczą pomoc na rzecz organizacji charytatywnych, instytucji oświatowych oraz związanych z nimi badań naukowych.

Historia

Wolnomularstwo wywodzi się ze średniowiecznych angielskich cechów murarskich, a ściślej ze związków wolnych mularzy (ang. freemasons), budowniczych katedr gotyckich, oraz ze zrzeszeń różokrzyżowców. Legendy masońskie przedłużały genezę wolnomularstwa aż po czasy budowania Świątyni Jerozolimskiej (Salomon i Hiram). Organizacje cechowe miały cele nie tylko zawodowe (przekaz umiejętności i sekretów), także samopomocowe, charytatywne i towarzyskie, a wreszcie religijno-światopoglądowe. Na Wyspach Brytyjskich w 2. poł. XVII i na pocz. XVIII w. do zamierających bractw budowniczych katedr wstępowali licznie ludzie nauki, wykształcona szlachta i arystokraci. Dotychczasowe wolnomularstwo rzemieślnicze przekształciło się w wolnomularstwo symboliczne, zwane też filozoficznym.

Momentem przełomowym było zjednoczenie czterech lóż Londynu w Wielką Lożę (1717). W nowej organizacji skupili się zamożni i wykształceni zwolennicy wczesnego oświecenia, zwłaszcza tolerancji światopoglądowej i politycznej, swobody sumienia i wolności obywatelskiej oraz braterstwa. Podstawowe zasady zostały sformułowane w Konstytucji Wolnych Mularzy (1723), stanowiącej odtąd prawie niezmienną podstawę ideową i organizacyjną wolnomularstwa. Niebawem powstały loże w kontynentalnej Europie (w Paryżu 1725, w Madrycie 1728, we Florencji 1729, w Hamburgu 1733) i Ameryce Północnej (w Filadelfii przed 1733). Wolnomularstwo zostało szybko przeszczepione do monarchii Habsburgów i do Rosji. Ówczesne loże były ogniskami oświecenia i działalności filantropijnej. Na kontynencie europejskim, jako ośrodki kwestionujące późnofeudalny porządek stanowy (m.in. też wpływy hierarchii wyznaniowych i zakonów, zwłaszcza jezuitów), tworzyły nowe ramy organizacyjne dla ruchu emancypacji mieszczaństwa, uczestniczyły w intelektualnym przygotowaniu rewolucji francuskiej 1789-99 i walce o niepodległość stanów Ameryki Północnej, później Ameryki Łacińskiej oraz o zjednoczenie Włoch. Stały się ogniwem między stowarzyszeniami XVIII w. a partiami politycznymi. W Europie kontynentalnej do wolnomularstwa przeniknęli członkowie stowarzyszeń mistyków, alchemików itp., wszczepiali w nie własne pojęcia i obrzędy. W rezultacie powstały rozmaite wolnomularskie systemy (ryty, obrządki, zakony), które do trzech podstawowych stopni wtajemniczenia dołączyły kolejne, tzw. stopnie wyższe.

W niektórych lożach zaczęto uprawiać alchemię, magię i inne rodzaje "wiedzy tajemnej". Pod koniec XVIII stulecia wolnomularstwo powróciło do postaw racjonalistycznych, zachowało jednak pewne elementy nabyte, np. systemy stopni wyższych. Najbardziej rozpowszechnił się 33-stopniowy Obrządek Szkocki - Dawny i Uznany. W miarę rozwoju wolnomularstwa w poszczególnych krajach powstawały Wielkie Loże (Wielkie Wschody) - 1736 we Francji, 1744 w Prusach, 1756 w Niderlandach i Szwecji. Placówki (wyżej trzeciego stopnia) systemów wielostopniowych z czasem na ogół tworzyły odrębne krajowe struktury organizacyjne z własnym zwierzchnictwem - w obrządku szkockim jest nim Rada Najwyższa.

Deizm wolnomularstwa i równorzędne traktowanie wszystkich wyznań chrześcijańskich, niebawem też innych religii, często również - głównie w krajach katolickich - oświeceniowy antyklerykalizm, spowodowały wrogi do niego stosunek wszelkiej ortodoksji religijnej. Papież Klemens XII (bulla z 1738) uznał wolnomularstwo za organizację wywrotową i jej członków obłożył ekskomuniką. Takie nastawienie do wolnomularstwa utrzymało się w Kościele katolickim do poł. XX w., następnie uległo pewnemu złagodzeniu. Przeciwnicy wolnomularstwa zarzucali mu podważanie religii chrześcijańskiej i porządku społecznego (inspiracja dla ruchów rewolucyjnych, liberalnych i lewicowych) oraz dążność do odgórnego manipulowania społeczeństwami przez "oświeconych". Podejrzliwość wzbudzała tajemnica otaczająca wolnomularstwo, co rodziło oskarżenia o metody spiskowe, chęć opanowania po kryjomu kierownictwa państw, partii politycznych i organizacji, a wreszcie o osiąganie nieuczciwych korzyści przez wzajemne wspieranie się. Poglądy wolnomularstwa bywają interpretowane jako kontynuacja tradycji gnostyckiej i bezzasadne gloryfikowanie możliwości człowieka.

Nurty wolnomularstwa

Pod koniec XIX w. ukształtowały się dwa główne nurty wolnomularstwa: anglosaski (tak zwane wolnomularstwa regularne) i francuski (romański, tak zwane wolnomularstwo nieregularne). Pierwszy, oparty na masowych organizacjach, które stały się organizacjami filantropijnymi elit oraz burżuazji i zamożnej części warstw średnich, wymagał od członków wiary w Boga traktowanego ponadkonfesyjnie, pod nazwą Wielkiego Budowniczego Świata, zabraniał rozmów w lożach na temat religii i polityki. Ideowo bliskie mu wolnomularstwo skandynawskie i większość wolnomularstwa niemieckiego (przed 1933) przyjmowały wyłącznie chrześcijan. Natomiast we Francji wolnomularstwo uznało siebie za spadkobiercę ideałów rewolucji francuskiej, powołanego do ich upowszechnienia na całym świecie. Po 1870 r. wolnomularstwo, zdecydowanie republikańskie i antyklerykalne, zaczęło uczestniczyć w życiu publicznym, odegrało ważną rolę w rozdziale Kościoła od państwa (1905) i laicyzacji szkolnictwa. Wiarę w Boga traktowało jako sprawę prywatną członków. Ten model wolnomularstwa przejęły inne kraje romańskie, częściowo latynoamerykańskie, odrodzone (1868) wolnomularstwo węgierskie, nowo powstałe wwolnomularstwo rumuńskie i serbskie oraz założone po 1906 r. loże w Rosji.

Wolnomularstwo w państwach ententy wywarło wpływ na niektóre decyzje konferencji pokojowej w Paryżu (1919), w tym na powołanie Ligi Narodów. Po I wojnie światowej powstały Wielkie Loże w Austrii, Polsce, Jugosławii, Czechosłowacji i Finlandii. Zdecydowanie wrogą postawę wobec wolnomularstwa zajęły po I wojnie światowej ugrupowania nacjonalistyczne, ruchy totalitarne i reżimy autorytarne. W 1920 r. wolnomularstwo zostało zabronione na Węgrzech, 1925 we Włoszech, loże zlikwidowano w rewolucyjnej Rosji. IV Kongres Międzynarodówki Komunistycznej (1922) zabronił komunistom całego świata należeć do wolnomularstwa. Wobec postępów faszyzmu, wolnomularstwo, zwłaszcza nurtu francuski, opowiedziało się po stronie demokracji, współpracowało z frontami ludowymi (m.in. Francja, Hiszpania). W 1933-41 rozwiązano bądź zmuszono do samorozwiązania organizacje wolnomularskie w Niemczech, Portugalii, Turcji, Rumunii, Austrii (po Anschlussie), Polsce, Czechosłowacji, Jugosławii, Finlandii i Bułgarii. Podczas II wojny światowej zostało zlikwidowane w krajach okupowanych przez Niemcy. Po jej zakończeniu szybko odrodziło się w Europie Zachodniej: we Włoszech, Danii, Norwegii i Finlandii oraz Austrii i RFN, m.in. dzięki pomocy udzielonej przez wolnomularstwo USA. Wolnomularstwo zachodnioeuropejskie opowiedziało się - oprócz Wielkiego Wschodu i Wielkiej Loży Francji - za nurtem anglosaskim. Z czasem w wielu krajach powstały drobne organizacje nurtu francuskiego, lecz nie zostały zaakceptowane przez nurt anglosaski. Oba kierunki poparły plan Marshalla i integrację Europy Zachodniej. Niektóre loże i całe organizacje wolnomularskie udzielały pomocy byłym koloniom w walce wyzwoleńczej. W niektórych państwach postkolonialnych, najwcześniej w Indiach (1961), a od lat 70. w krajach byłej Francuskiej Afryki Zachodniej, powstały samodzielne organizacje wolnomularskie. Od początku lat 60. fundamentalizm muzułmański i nacjonalizm arabski ustosunkowywał się do wolnomularstwa jednoznacznie wrogo, co doprowadziło do likwidacji lóż w Iranie, Afryce Północnej (z wyjątkiem Maroka) i niemal na całym Bliskim Wschodzie. Po 1944 r. wolnomularstwo odrodziło się też w Rumunii, na Węgrzech i Czechosłowacji, 1948-51 zostało ponownie zlikwidowane, by wznowić działalność pod koniec lat 80.: dzięki pomocy wolnomularstwa Austrii, Włoch i Niemiec założono Wielkie Loże w Budapeszcie (27 XII 1989), Belgradzie (23 VI 1990), Pradze (17 XI 1990) i Bukareszcie (24 I 1993) oraz lożę w Sofii. Wiosną 1999 r. przy wydatnej pomocy wolnomularstwa Finlandii powstała w Tallinie Wielka Loża Estonii. Równocześnie powstały loże tworzone przez Wielki Wschód Francji - VIII 1991 pierwszą lożę otworzono w Moskwie, 1992 w Tallinie, 1993 w Wilnie, następnie w kilku miastach Ukrainy.

Odrębnie od głównego odłamu wolnomularstwa w USA i na wyspach Morza Karaibskiego działa wolnomularstwo murzyńskie (Black Masonry, Negro Masonry, African Masonry). W 1787 r. powstała pierwsza loża w Bostonie, 1791 pierwsza African Grand Lodge tamże. Obecnie około 40 Wielkich Lóż Prince Hall, przeważnie nie uznawanych przez inne Wielkie Loże i Wschody. Działa także wolnomularstwo mistyczne (od pocz. XIX w. głównie obrządek Memphis-Misraim), obecnie głównie we Francji, Belgii, Włoszech i Ameryce Łacińskiej. Na marginesie wszystkich wymienionych odłamów i nieuznawane przez nie funkcjonuje, głównie w USA, tak zwane wolnomularstwo pokątne.

Formacje wolnomularskie były stowarzyszeniami męskimi, przy niektórych, przejściowo, istniały podporządkowane im loże kobiece, "adopcyjne", z odrębną symboliką i rytuałami. Pod koniec XIX w. powstało wolnomularstwo mieszane, jednakowo traktujące członków obu płci. W 1893 r. powstała pierwsza taka loża w Paryżu, kolejne w krajach Europy Zachodniej i obu Amerykach, skupione w strukturze ponadpaństwowej - Zakonie Wszechświata Zjednoczonego Wolnomularstwa "Le Droit Humain" z Radą Najwyższą w Paryżu. Po 1945 r. we Francji, następnie w innych krajach, powstały samodzielne loże kobiece z Wielkimi Lożami.

Część krajowych stowarzyszeń (central) wolnomularskich łączy się w luźne porozumienia. W 1961 r. z inicjatywy Wielkich Wschodów Francji i Belgii 12 stowarzyszeń z 10 krajów utworzyło CLIPSAS (Centre de Liaison et d'Information des Puissances Maconniques Signataires de l'Appel de Strasbourg), z siedzibą w Brukseli; W 1966 r. należało do niego 45 central wolnomularstwa męskiego, wyłącznie nieregularnego, z Europy, Ameryki Łacińskiej i Afryki (ok. 65 tys. członków); od 1983 przyjmuje też centrale wolnomularstwa mieszanego i kobiecego. W 1961 r. powstało The International Masonic Union "Catena", do którego należy ponad 10 central, głównie europejskich, wolnomularstwa mieszanego i kobiecego. W 1982 r. wolnomularstwo kobiece utworzyło CLIMAF (Centre de Liaison Internationale pour la Maconnerie Feminine). W 1996 r. z CLIPSAS wystąpił Wielki Wschód Francji i wraz z Zakonem "Le Droit Humain" oraz 2 innymi organizacjami powołał AMIL (Association Maconnique Internationale et Liberale), z siedzibą w Brukseli. W 1998 r. powstało kolejne porozumienie SIMPA (Secretariat Internationale Maconnique des Puissansces Adogmatiques); W 2001 r. skupiało 25 central wolnomularstwa męskiego, mieszanego i kobiecego - wyłącznie nurtu nieregularnego. Działają też inne, przeważnie regionalne porozumienia, np. założone w 1947 r. Interamerykańska Konfederacja Mularska (jednoczy centrale Ameryki Łacińskiej). Nurt regularny nie powołał własnego porozumienia central, jego funkcje pełni Konferencja Wielkich Mistrzów Ameryki Północnej (zał. 1909). W jej corocznych spotkaniach biorą też udział wielcy mistrzowie central nurtu regularnego z Ameryki Łacińskiej i innych regionów. Stały Sekretariat Konferencji decyduje o uznaniu danej centrali za regularną i dopuszczeniu jej przedstawiciela do udziału w spotkaniach. Wolnomularzy z różnych krajów indywidualnie zrzesza Powszechna Liga Wolnomularska (zał. 1905), jej członkowie są skupieni w grupach krajowych, od 1966 przyjmuje również kobiety; co 2 lata organizuje kongresy.

Wolnomularstwo męskie (bez murzyńskiego i mistycznego) na początku 1932 r. skupiało w 173 centralach 3,3 mln członków (w tym regularne w 80 centralach 2,7 mln), pod koniec 1945 r. - w 142 centralach ponad 3 mln (w tym regularne w 74 centralach 2,97 mln), 2000 - w 286 centralach 3,8 mln (w tym regularne w 166 centralach 3,5 mln). W 2000 do wolnomularstwa mistycznego należało ok. 6 tys. osób. Wolnomularstwo pokątne Białych było zorganizowane w 115 centralach wyłącznie na terenie USA. W 2000 wolnomularstwo Czarnych skupiało w 45 centralach 212 tys. członków (w tym w USA w 41 centralach 210 tys.), zaś wolnomularstwo pokątne liczyło 39 central (w tym 27 w USA, 10 w Ameryce Łacińskiej i 2 w Kanadzie). Zakon "Le Droit Humain" 2000 skupiał ok. 25 tys. członków w 19 federacjach, 13 jurysdykcjach i 20 placówkach pionierskich. Samodzielne wolnomularstwo kobiece (zał. 1946 we Francji) 2001 liczyło 12 central (w tym we Francji - obok zwyczajnej - 1 centrala nurtu mistycznego).

Wolnomularstwo w Polsce

Pierwsze placówki powstały w Warszawie: Czerwone Bractwo (1721; członkowie: M.F. Czartoryski, F.M. Ossoliński) i loża Trzech Braci (1729-67, z przerwami), następnie m.in. w Poznaniu, Lwowie i Gdańsku. Założona 1767 w Warszawie loża Cnotliwego Sarmaty (przewodn. A.F. Bruhl) została 1769 przekształcona w Wielką Lożę "Cnotliwego Sarmaty" (wielki mistrz A. Moszyński); prowadziła działalność charytatywną (m.in. pomoc lekarska ubogim), utrzymywała stosunki z Wielką Lożą Anglii; podupadła 1772. Później powstałe loże utworzyły 1781 Wielką Lożę Narodową Wielkiego Wschodu Polski (od 1784 Wielki Wschód Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego; wielcy mistrzowie: I. Potocki, A. Mokronowski, S.Sz. Potocki, K.N. Sapieha); istniała do 1793 r.; 74 wolnomularzy - przeważnie zwolenników Konstytucji 3 maja - było posłami na Sejm Czteroletni. W Księstwie Warszawskim powstały nowe loże polskie: 1810 Wielki Wschód Narodowy (od 1812 Wielki Wschód Narodu Polski; 1812 - 12 lóż, 1821 - 35 lóż z ok. 4,5 tys. członkami; wielcy mistrzowie: L. Gutakowski, S.K. Potocki, A. Rożniecki); popierał Napoleona I, następnie Aleksandra I; 21 IX 1821 wolnomularstwo rozwiązane postanowieniem namiestnika J. Zajączka. Tylko w zaborze pruskim nadal istniały loże niemieckie; w Galicji zakaz działalności wolnomularstwa obowiązywał od 1794 r. Na pocz. XX w. nastąpiło wznowienie wolnomularstwa - 1910 utworzono w Warszawie lożę Wyzwolenie (przewodn. R. Radziwiłłowicz), podległą Wielkiemu Wschodowi Francji; kolejne loże powstały 1910-14 w Kaliszu, Lublinie, Wilnie i loża polska w Petersburgu; 1915-18 nastąpił ich upadek, z wyjątkiem warszawskiej. Od 1919 r. rozwój - 1920 powstała Wielka Loża Narodowa "Polacy Zjednoczeni" (następnie Wielka Loża Narodowa Polski; pierwszy wielki mistrz Radziwiłłowicz) i Rada Najwyższa Polski (kierownictwo placówek wyższych stopni obrządku szkockiego; wielkim komandorem do 1929 był A. Strug, 1929-38 S. Stempowski), w różnych latach działało 8-14 lóż, skupiających 200-330 członków. Politycznie były one związane z obozem belwederskim, 1926 poparły przewrót majowy; od 1928 narastające różnice z kierownictwem obozu piłsudczyków; 1937-38 loże popierały Kluby Demokr.; 26 X 1938 Wielka Loża rozwiązała się, 22 XI 1938 na mocy dekretu Prezydenta RP rozwiązano organizacje wolnomularskie i pokrewne; jednak 1938-45 drobne grupy wolnomularzy w Warszawie i Krakowie nadal działały. W 1925-38 były czynne polskie loże mieszane, od 1933 zjednoczone w Federacji Polskiej "Le Droit Humain" (szef W. Bocheński). W zachodniej Polsce działały loże niemieckie, 1921 utworzyły Związek Lóż Niemieckich w Polsce (6-15 lóż), początkowo ponad 500 członków, stopniowo słabły, 1938 zostały rozwiązane. W Paryżu od 1940 (przerwa od VI 1940 do 1949 i 1953-57) działała loża Kopernik (w Wielkiej Loży Francji, od 1992 Wielka Loża Narodowa Francji), założona przez wolnomularzy polskich, uchodźców po IX 1939. W Warszawie 12 II 1961 wznowiono dawną lożę Kopernik, tajną do 1991, kiedy podzieliła się na 3 loże, i 27 XII 1991 utworzono Wielką Lożę Narodową Polski z 5 lożami (pocz. 2002); 18 X 1993 ukonstytuowała się Rada Najwyższa Polski. Odrębnie działają w Polsce loże podległe Wielkiemu Wschodowi Francji - pierwsza założona 26 IV 1991 w Warszawie, ogółem 6 lóż w kilku miastach. W 1993 r, powstała w Warszawie loża Zakonu "Le Droit Humain"; od 2002 działa 5 lóż i 2 placówki wyższych stopni wtajemniczenia; 23 II 2002 utworzyły one Federację Pol. Międzynar. Zakonu Mieszanego "Le Droit Humain". 4 XI 2000 ukonstytuowała się w Warszawie loża Prometea, wchodząca w skład Wielkiej Loży Żeńskiej Francji.
Źródło: Religia. Encyklopedia PWN, edycja 2003

Powrót do: Ezoteryka



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl