tajemnicebogow@wp.pl


MAGIA

Magia [łac. < gr.] to praktykowany głównie w społecznościach tradycyjnych (archaicznych, plemiennych) zespół działań rytualnych, symbolicznych, których celem jest osiągnięcie w naturalnym lub społecznym otoczeniu człowieka pożądanych skutków, postrzeganych jako niemożliwe do realizacji przez samo tylko działanie praktyczne. Magia może dotyczyć wszystkich dziedzin życia (np. magia myśliwska, rolnicza, miłosna, wojenna, ochronna, magia dobrego początku) i często jest dzielona na magię białą (pozytywną) oraz czarną (negatywną).

Podłożem myślowym działań magicznych jest światopogląd unifikujący rozróżniane w kulturze nowożytne porządki symboliczny i empiryczny, w którym skorelowane są poszczególne składniki wizji świata danej kultury; może temu towarzyszyć wiara w istnienie nadnaturalnych mocy, posiadanych i wykorzystywanych przez ludzi, oraz przekonanie o tajemnych powiązaniach między rzeczami oraz wydarzeniami, np. układem gwiazd i losem ludzkim, których rozszyfrowanie i wykorzystanie gwarantuje skuteczność magiczną. Praktyki magiczne obejmują zrytualizowane działania (manipulacje), obiekty materialne (rekwizyty, podobizny, leki), formuły tekstowe (zamawiania, zaklęcia), reguły określające stan uczestniczących w działaniu ludzi i rzeczy (nakazy czystości rytualnej, czas i miejsce wykonania, zakazy magiczne, czyli tabu).

Magia jest formą działania i myślenia, zajmującą ważne miejsce w kulturze duchowej wszystkich społeczeństw przedpiśmiennych; stanowi element myślenia wielu społeczeństw współczesnych, choćby afrykańskich, i jej obecność możemy śledzić w życiu społeczeństw nowoczesnych, i to nie tylko w sytuacjach zagrożenia i ryzyka, ale jako rodzaj światopoglądu. Nasze rozumienie magii wyrasta z tradycji judeochrześcijańskiej, w której sztuka magii jest przeciwstawiona prawdziwej wierze we wszechmocnego Boga, którego woli i urządzenia świata zmienić nie można. Różnorodność form magii sprawia, że badacze różnie określali jej istotę. Najczęstszym kryterium jest, różniący magię od religii, praktycyzm oraz przekonanie o samoczynnej skuteczności działania magicznego, odwołującego się do bezosobowych mocy (w odróżnieniu od religijnej postawy błagalnej, adresowanej do sił osobowych).

W kulturach pogańskich (politeistycznych) magia odgrywała i odgrywa wielką rolę, zarówno jako magia konstruktywna ("biała"), jak i magia destrukcyjna ("czarna"), czy niższa praktyczna ("domowa"). Te 3 rodzaje magii istnieją nadal w kulturach monoteistycznych (żydowskiej, chrześcijańskiej, muzułmańskiej), chociaż same te religie monoteistyczne odniosły się do nich wrogo, bądź to spychając je na obrzeża, bądź zwalczając. Empiryczno-racjonalistyczna nauka euroamerykańska ostatnich 400 lat, odwołując się jedynie do intelektu jako władzy poznania i negując formy poznania pozazmysłowego, konsekwentnie kontynuuje to wrogie nastawienie do magii.

W XX w. triumf nauki nad magią zakwestionowały dwa wydarzenia. Pierwszym z nich były narodziny, z własnego łona nauki, nowego jej paradygmatu, który można określić mianem "paradygmatu wyobraźni". Nowy paradygmat jest syntezą starej gnozy i magii oraz nowej nauki; stanowi holistyczną wizje świata, próbę ujęcia makrokosmosu i mikrokosu, kosmosu duchowego i materialnego jako dynamicznej całości. W swej ontologii charakteryzuje się kosmocentryzmem i akcentuje jedność podmiotu i makrokosmosu, w swej epistemologii rehabilituje znaczenie podmiotu, postulując przemianę poznawczych władz człowieka odpowiednio do poznawanego przezeń poziomu rzeczywistości, dokonującą się w ramach procesu samorealizacji pełnej indywidualności ludzkiej, w swej aksjologii podkreśla znaczenie sfery sensu i wartości zarówno obiektywnych, jak i podmiotowych, formułuje postulat nowej moralności, szuka nowych form życia społecznego. Do prekursorów "paradygmatu wyobraźni" należą: J.W. von Goethe, R. Steiner, P. Teilchard de Chardin, Aurobindo Ghosz, a do jego pionierów twórcy psychologii głębi (C.G. Jung, E. Fromm), psychologii humanistycznej (A.H. Maslow i C.R. Rogers), psychologii transpersonalnej, przedstawiciele tzw. gnozy z Princeton czy myśliciele ruchu Nowej Ery (New Age). Drugim wydarzeniem, które zakwestionowało dotychczas obowiązującą w nauce postawę wobec magii stała się konfrontacja tej nauki z magią kultur pierwotnych i ludów orientalnych.

Począwszy od XVI i XVII w., poprzez dzieje kolonializmu europejskiego, nienaukowa czy przednaukowa mentalność ludów pierwotnych i ludów orientalnych, przede wszystkim zaś ich magie, stały się przedmiotem badań antropologów kulturowych. Jeszcze dwaj klasycy antropologii kulturowej: E.B. Tylor, twórca teorii animizmu, i J.G. Frazer, autor Złotej gałęzi, w religiach i magii widzieli nienaukowe i przednaukowe, a zatem fałszywe i nieudane próby wyjaśnienia życia natury i społeczeństwa. Frazer przeciwstawił magię religii i nauce, a także uznał ją za pierwotniejszą od obu pozostałych. W odróżnieniu od religii, przyjmującej postawę błagalną, magia opiera się na narzucaniu siłom nadprzyrodzonym woli człowieka. Frazerowi zawdzięczamy także podział magii na: teoretyczną i praktyczną, prywatną i publiczną, pozytywną (dobroczynną) i negatywną (niszczącą) oraz naśladowczą i przenośną. Magia opiera się na dwóch podstawach myślenia: pierwsza zakłada, że podobne powoduje podobne, druga zaś, że skutek podobny jest do przyczyny, i nadal działają one na siebie nawet wtedy, gdy kontakt fizyczny między nimi przestał istnieć. Pierwszą można nazwać prawem podobieństwa, drugą prawem kontaktu lub przenośności. Czary oparte na na prawie podobieństwa to magia homeopatyczna albo naśladowcza, natomiast czary oparte na prawie kontaktu to magia przenośna. Uprawiający magię wierzy, że te same zasady, które stosuje się w sztuce, regulują funkcje całej przyrody, a nie ograniczają się do działania ludzi. Dla Frazera magia była zatem nie tylko fałszywą nauką, lecz także zawodną sztuką. E. Durkheim, znany także jako badacz religii i magii oraz również tacy jego uczniowie jak M. Mauss, H. Hubert, L. Levy-Bruhl dali magii interpretację symboliczną. Zgodnie z nią, wyobrażeń magicznych nie należy traktować dosłownie, lecz trzeba widzieć w nich jedynie symbole dające wyraz relacjom naturalnym i społecznym. Według nich siły magiczne mogą być jedynie siłami naturalnymi. W świecie dającym się obserwować, jedynymi siłami niefizycznymi (moralnymi, które przewyższają siły, jakimi dysponuje jednostka), są te, które wyłoniły się ze wspólnego powiązania i ze stopu wielkości sił indywidualnych; są to siły zbiorowe. Poglądy Durkheima i jego szkoły na religię i magię, choć nie sprowadzają ich do poziomu "błędów rozumowania" fałszywej nauki i zawodnej sztuki "dzikusów", nie wychodzą poza pseudowyjaśnienie redukcjonistyczne, tyle że nie ewolucjonistyczne, lecz socjologiczne. Osobny pogląd na religię i magię reprezentował twórca szkoły funkcjonalistycznej w antropologii kulturowej - B. Malinowski. Według niego zarówno religia, jak i magia funkcjonują w sytuacjach emocjonalnego stresu: w przełomowych momentach życia, w sytuacjach niepowodzeń w ważnych przedsięwzięciach, w przypadkach śmierci, nieodwzajemnionej miłości, niezaspokojonej nienawiści, a także w okresach inicjacji w tajemnice plemienne. Religia i magia stanowią więc ucieczkę w dziedzinę nadprzyrodzoności. Magia jako element sfery rzeczy świętych jest sztuką praktyczną (formuły magiczne, rytuały itp.) i zawiera się w niej potwierdzenie mocy człowieka do wywoływania określonych skutków. Kulturowa funkcja magii polega na tym, że w sytuacjach stresu wprawdzie tylko zastępuje człowiekowi działania racjonalne, budzi w nim wszakże nadzieję i ufność w walce z trudnościami. Nie zmienia to faktu, że jest czymś niedojrzałym i fałszywym. Malinowski reprezentuje w ten sposób psychologizm, jako trzecią formę redukcjonistycznego podejścia do magii.

Holistyczną próbę zdefiniowania magii dał polski antropozof R. Walter (1908-10) w rozprawie Uwagii na temat magii (wyd. 2. 1985): "Magia jest zarazem wiedzą i umiejętnością takiego posługiwania się wolą, by uruchomione nią nadnaturalne (tj. niepojęte dla niektórych ludzi) siły spowodowały sprawdzalne zdarzenia materialne". Definicja ta rehabilituje teoretyczny (gnostyczny) aspekt magii, podkreślając, że nie jest ona wyłącznie "rzemiosłem". Jak podkreśla holenderski religioznawca J. de Vries, magia rozwija wolność i samodzielność człowieka; w przeciwieństwie do człowieka religijnego, który czuje się zależny od wyższych mocy, człowiek magiczny jest wobec świata nadprzyrodzonego swobodniejszy i bardziej samowładczy; taka jest wychowawczo-rozwojowa funkcja magii. Na magii jako umiejętność posługiwania się wolą zwracał uwagę angielski ezoteryk A. Crowley, stwierdzając, że magia to nauka i sztuka powodowania zmiany w zgodzie z wolą. Aby wola człowieka mogła powodować zmiany poza rzeczywistością fizyczną, sama musi być przemieniona (stąd u Crowleya o takiej Woli pisze się dużą literą). Walter siły nadnaturalne określił całkowicie neutralnie jako "niepojęte dla niektórych ludzi"; pozytywnie jednak można nazwać je po imieniu - są to siły, które w ezoteryce nazywa się siłami ezoterycznymi, astralnymi i duchowymi, w religiach zaś terminami mana, sacrum, numinosum. Na przykład dla ludów pierwotnych szaman leczący hipnozą jest czarownikiem, natomiast dla ludzi oświeconych lekarz posługujący się nią jest terapeutą, a nie magiem. Ale są to także siły, które dla pewnych ludzi są już pojęte. "Nadnaturalność" tych sił byłaby zatem funkcją ich poznawalności, problemem poznawczym, a nie ontologicznym. Dlatego nie należy mówić o "prelogicznej" postawie maga.

W kwestii rozgraniczenia zakresów dziedzin związanych z magią Walter stwierdził, że wieszczbiarstwo nie jest magią, natomiast posługiwanie się wolą, by wymusić stany wieszczbiarskie, jest do magii zaliczane. Podobnie astrologia nie jest magią, natomiast jest jej elementem składowym, jeśli zostaje użyta do wynalezienia takiej konstelacji planet, jaka najbardziej sprzyja zamiarom maga. Wreszcie stany mistyczne nie należą do magii, lecz należą do niej np. modlitwy maga do bóstw czy demonów, mające na celu osiągnięcie ich życzliwości dla jego działań. Zdobyte przez maga siły nadnaturalne mają powodować sprawdzalne zdarzenia materialne. O realności zachodzenia takich zdarzeń świadczy nie tylko cała historia magii, lecz także współczesna jej praktyka. Dzięki temu stała się ona prekursorką nauki i techniki nowożytnej - z niej, z jej doświadczeń i eksperymentów, hipotez i teorii (modeli) wyrosły one w XVI i XVII w. Przemianę magii w naukę, w dużej mierze mutacyjną i skokową, przedstawiają w swych pracach: K. Joel (Der Ursprung der Naturphilosophie aus dem Geiste der Mystik 1926), F. Yates (The Rosicrucian Enlightenment 1972), M. Berman (The Reentchantment of the World 1981).

Istotną rolę w magii odgrywa jej aspekt moralny. Julius Sperber, niem. teozof (zm. 1615), rozróżnił magię boską, magię ludzką oraz magię diabelską. Podział ten odpowiada ogólnie przyjętemu podziałowi na magię "białą", "czarną" i "szarą". Kryterium tego podziału wyznaczają pytania o służebność magii oraz o intencję magicznej woli i działania.
Źródło: Religia. Encyklopedia PWN, edycja 2003

Powrót do: Ezoteryka



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl