tajemnicebogow@wp.pl


PIERWSZY PANTEON INDOEUROPEJCZYKÓW

Wstęp

Słownictwo religijne pozwala odtworzyć niektóre religijne struktury wspólne dla plemion indoeuropejskich. Indoeuropejczycy stworzyli specyficzną mitologię. Praktykowali ofiary, mieli koncepcje i rytuały pozwalające im uświęcać przestrzeń.

Badania językoznawcze pozwoliły na poznanie najstarszych wierzeń indoeuropejskich. Przy okazji pierwszych badań odkrytł, że indoeuropejski temat wyrazowy deiwo („niebiański”) powtarza się w różnych słowach na oznaczenie boga (dieu-s) – łacińskie deus, sanskryckie deva, irańskie div, litewskie dievas, starogermańskie tivar. Występuje w imionach głównych bogów: Djaus, Zeus, Jupiter. Pojęcie boga we wczesnej tradycji indoeuropejskiej związane było z sakralnością niebiańską, z ideą światła i transcendencji. W szerszym znaczeniu z ideą zwierzchności i stworzenia, a także ojcostwa. Bóg (Niebo) był wzorowym Ojcem jak indyjski Djaus pitar, grecki Zeus pater, iliryjski Daipatures, łaciński Jupiter, scytyjski Zeus Papaios, tracko-frygijski Zeus Pappos czy Dagda (Dobry Ojciec) z mitologii iryjskiej, którego Rzymianie nazywali imieniem własnego boga Dis Pater (Bóg Ojciec).

Pod opieką niebios

Ważną rolę odgrywały niebiańskie i atmosferyczne hierofanie (tj. zjawiska objawiające działanie boskiej potęgi). W związku z tym wielu bogów określano mianem pioruna: germański Donar, Thor, celtycki Taranis, bałtyjski Perkun, protosłowiański Perun itd. Również w wierzeniach Celtów najważniejszą rolę odgrywały niebiosa. Były źródłem burz przynoszących ożywczy deszcz. Przede wszystkim stanowiły domenę słońca - źródła ciepła, światła i wzrostu. Imię Belenos celtyckiego boga słońca (także patrona zdrowia) oznaczało błyszczący i Rzymianie utożsamiali go z Apollinem. Toczył on walkę z gromowładnym Taranisem, by po nocy mógł następować dzień, a wiosna mogła przepędzić ciemną zimę. Także imię Lug (Lugos) celtyckiego boga wszystkich zawodów i umiejętności oznaczało "błyszczący". Mógł być on pierwotnie także bogiem słońca, chociaż Rzymianie utożsamiali go z Merkurym.

Badacze przypuszczają, że już w epoce indoeuropejskiej bóg niebios, który był bogiem najwyższym jako stwórca świata i władca Kosmosu, ustąpił miejsca bogom burzy. Ogień, który powstał od pioruna, traktowany był jako boskiego pochodzenia. Kult ognia jest charakterystycznym elementem religii indoeuropejskich. Imię wedyjskiego boga Agni (Ogień, niebiański bóg ognia objawiający się w postaci błyskawicy) odnajdujemy w łacińskim słowie ignis, litewskim ugnis, starosłowiańskim ogni. Wierzono, że zagłada świata dokonana zostanie przez ogień. W VIII-VII wieku p.n.e. pojawiają się pierwsze irańskie świątynie ognia.

Kulty kosmiczne

Przypuszczalnie już od pradawnych czasów naczelne miejsce przypadało też bogowi solarnemu. Kult słońca był bardzo powszechny u wszystkich ludów indoeuropejskich. Wedyjski Surja-Słońce uosabiał słońce fizyczne, wyobrażenie jego światła, ciepła i zachęty do działania. W Grecji bogiem tym był Helios, w Rzymie Sol (Słońce, bóg personifikujący słońce, krąg słoneczny).

Ziemia była uznawana za energię życiową przeciwstawną niebu. Religijna koncepcja Matki Ziemi jest u ludów indoeuropejskich późniejsza i występuje na ograniczonym obszarze. Innym kosmicznym elementem, spotykanym w wierzeniach indoeuropejskich jest Wiatr. Ubóstwiany był on na przykład w litewskim Wejopatisie (Pan Wiatru), w irańskim Waju (Wiatr, indoirański bóg wiatru, personifikacja powietrza) i indyjskim Vayu (Waju).

Odnawianie świata

Indoeuropcjczycy stworzyli specyficzną mitologie i teologię. Praktykowali ofiary, znali magiczno-religijne znaczenie słowa mówionego i śpiewu. Spełniali rytuały uświęcające przestrzeń i miejsca, na których się osiedlali. Są one zaświadczone w dawnych Indiach, w Rzymie i u Celtów. Umożliwiały im one także okresowe odnawianie świata poprzez rytualną walkę między dwoma grupami celebransów. Ślady tego rytuału przetrwały do dziś w Indiach i w Iranie. Uważano, że bogowie biorą udział w uroczystościach wraz z ludźmi. Przeznaczone dla nich ofiary palono. Ponieważ nie wznoszono sanktuariów, przypuszcza się, że kult celebrowano w zamkniętych przestrzeniach pod gołym niebem. U Greków świątynie pojawiły się dopiero w VIII wieku p.n.e.

Trójdzielny podział

Fragmenty różnych mitologii indoeuropejskich pochodzą z różnych epok. Także ich treści reprezentują nierówne wartości. Przekazy zawarte są w hymnach, tekstach rytualnych, poezji epickiej, w teologicznych komentarzach, ludowych przekazach czy w historiografiach. Wszystkie te dokumenty są jednak niezwykle cenne, ponieważ odzwierciedlają wiele pierwotnych koncepcji religijnych. Ich znaczenie wykazał wybitny francuski filolog i historyk Georges Dumézil (1898-1986), który stworzył nowe podejście do indoeuropejskiego dziedzictwa kulturowego.

Wychodził on z założenia, że nawet jeżeli mit zaświadczony w „Rygwedzie" pochodzi z II tysiąclecia p.n.e., a tradycja zapisana u historyka rzymskiego Liwiusza, w epice irlandzkiej czy w dziele islandzkiego pisarza Snorriego Sturlusona z około 1220 roku n.e. jest znacznie młodsza, to jeśli są one ze sobą zgodne, trudno wtedy kwestionować ich wspólny indoeuropejski charakter.

Badania Dumézila odkryły podstawową strukturę społeczeństwa i ideologii Indoeuropejczyków. Stwierdził on, że podziałowi społeczeństwa na trzy klasy: kapłanów, wojowników, hodowców-rolników, odpowiadała trójfunkcyjna ideologia: funkcja władzy najwyższej o charakterze magiczno-prawnym, funkcja bogów dysponujących siłą wojskową, a na końcu bóstwa płodności i dobrobytu. Ten trójdzielny podział społeczeństwa i bogów jest najwyraźniejszy u Indoirańczyków. Podobnie Celtowie dzielili społeczeństwo na druidów (kapłanów, znawców praw), arystokrację wojskową (flaith, „moc", odpowiada sanskryckiemu ksatra) i bó airig, ludzi wolnych. Natomiast boska trójca kapitolińska - Jupiter, Mars, Kwirynus - stanowi boski, niebiański model społeczeństwa rzymskiego. Analogiczną trójcę spotykamy w religii i mitologii skandynawskiej: władczy bóg Odyn, Thor, reprezentant siły fizycznej i Frejr, patron płodności i urodzaju.
Artykuł pochodzi z: Wielkiej Historii Świata Educational Oxford, Poznań, 2005, t. XII, s. 36-38

Powrót do: Indoeuropejczycy



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl