tajemnicebogow@wp.pl


HERMETYZM

Hermetyzm [średniowieczna łacina hermeticus od gr. imienia Hermes] to filozficzno gnostycki nurt filozoficzno-religijny, powstały w wyniku zainteresowania traktatami (Corpus Hermeticum), których autorstwo przypisywano Hermesowi Trismegistosowi, uważanemu za pierwszego mędrca starożytności (w czasach nowożożytnych powstanie traktatów określono na II-III wieki, ich autorzy są nieznani). Corpus Hermeticum odkryto w XI wieku, choć z różnych świadectw można wnioskować o jego znajomości w starożytności; dzieło rozpropagował bizantyjski uczony Michał Psellos. Do pism hermetycznych oprócz greckojęzycznego Corpus Hermeticum zalicza się także łaciński tekst Asclepius, greckie fragmenty u Stobajosa oraz pisma w języku koptyjskim odkryte w Nag Hammadi.

Pisma hermetyczne związane są z greckim kultem Hermesa i egipskim boga Thota. Ich powstanie wiąże się z Aleksandrią i stykiem kultur greckiej i egipskiej. R. Reitzenstein łączył hermetyzm bardziej z wpływami egipskimi (pod koniec życia zmienił pogląd na tezę o dominacji wpływów perskich), T. Zieliński zaś bardziej z kulturą grecką. Według obu badaczy powstanie pism hermetycznych wiąże się z istnieniem jakiegoś nieznanego nam kręgu wyznawców hermetyzmu. Najbardziej istotne pisma z tego kręgu to m.in. Poimandres ['pasterz mężów'] oraz Kore kosmu ['dziewica światła']. Pisma hermetyczne cechuje eklektyzm filoziczny i atmosfera religijna; stanowią one przejaw pogańskiej gnozy. Jedną z podstawowych charakteryzujących je zasad jest zasada odpowiedniości między różnymi rodzajami bytu, pozwalająca przenosić związki poznane w jednej dziedzinie bytu na inne. Wyraża je znana formuła: "to, co jest w górze, jest takie jak to, co w dole; to, co w dole, jest takie, jak to, co w górze". Niektórzy (W. Theile) dopatrują się w pismach hermetycznych nawet motywów ludowych i mówią o "platonizmie proletariackim".

Szczególny rozwój hermetyzmu nastąpił w XV-XVII w., w związku z przetłumaczeniem na łacinę Corpus Hermeticum przez M. Ficino. W hermetyzmie renesansowym wyodrębniły się dwie orientacje:
  • magiczno-naturalistyczna, nawiązująca do religijnych wątków egipskich (m.in. G. Bruno, Giambattista della Porta),
  • apologetyczna, głosząca zgodność hermetyzmu z chrześcijaństwem, a nawet zaliczająca Hermesa Trismegistosa do proroków (m.in. Ficino).
Hermetyzm wpłynął na wielu teologów i uczonych (J. Kepler, M. Mersenne). F. Patricci opublikował dedykowane papieżowi Grzegorzowi XIV dzieło (1591), w którym postulował zastąpienie arystotelesowskiej scholastyki nowym systemem syntetyzującym chrześcijaństwo m.in. z hermetyzmem. Hermetyzm łączono często w XVI wieku z tendencją irenistyczną (irenizm), uważano, iż hermetyzm może sprzyjać zjednoczeniu różnych wyznań chrześcijańskich oraz zjednoczeniu chrześcijaństwa z judaizmem i islamem. Innym polem wpływów hermetyzmu była alchemia; opiekuna i mecenasa alchemików cesarza Rudolfa II nazywano nawet "niemieckim Hermesem Trismegistosem". W Polsce motywy i wątki hermetyczne propagowali A. Schroeter, F. Kallimach, M. Sędziwój, przede wszystkim jednak H. Rosseli, mieszkający w Polsce włoski bernardyn, który w 6 tomach opublikował komentarz do Hermesa Trismegistosa. W XVII w. obalono mit o prastarym egipskim pochodzeniu pism i zaczęto datować je na na okres II-III w., co w pewnej mierze podważyło popularność hermetyzmu. Nadal jednak był on obecny m.in. wśród różokrzyżowców, w symbolice masońskiej, w rozmaitych grupach okultystycznych i ezoterycznych. Od czasów romantyzmu można zaobserwować wpływy hermetyzmu w literaturze i sztuce europejskiej (np. G. Nerval, H. de Balzac, Novalis, Ch. Baudelaire, w Polsce m.in. A. Mickiewicz). Hermetyzm w sztuce stał się pretekstem i wręcz synonimem zajmowania się problematyką metafizizyczną i mistyczną za pomocą niejasnego, symbolicznego języka (hermetyzmem wprost nazywano nurt włoskiej poezji w XX w.). Według M. Eliadego taka sytuacja w sztuce europejskiej odzwierciedla tęsknotę do wypartej przez scjentyzm religijności opartej na ezoterycznych inicjacjach. Pełne wydanie Corpus Hermeticum ukazało się w Paryżu (w: Hermes Tismegiste t. 1-4 1945-54); polskie wydanie fragmentów (tłum. i komentarz W. Myszor): Poimandres ("Studia Theologica Varsaviensia" 1977 z. 1), Corpus Hermeticum IV ("Studia Theologica Varsaviensia" 1978 z. 1), Corpus Hermeticum VI i VII ("Studia Theologica Varsaviensia"1978 z. 2), Corpus Hermeticum XII ("Studia Theologica Varsaviensia" 1979 z. 1), modlitwa hermetyczna z Nag Hammadi (Codex (VI 7) w: Zagadnienia modlitwy gnostyków ("Tarnowskie Studia Teologiczne" 1981 nr 9).
Źródło: Religia. Encyklopedia PWN, edycja 2003

Powrót do: Ezoteryka



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl