tajemnicebogow@wp.pl


GNOZA

Gnoza [gr. gnosis 'wiedza', 'poznanie'] to swoisty rodzaj wiedzy uzyskanej z poznania opartego na intuicji i kontemplacji, w odróżnieniu od wiedzy wynikającej z uczenia się i doświadczenia zmysłowego. Pojęcie gnozy implikuje różne stanowiska religijne i filozoficzne. Według ustaleń kongresu 1966 w Mesynie, przez gnozę należy rozumieć "wiedzę o bożych tajemnicach zastrzeżoną dla pewnej elity" (ujęcie typologiczne) i odróżnić ją od gnostycyzmu, historycznej formy gnozy, która pojawiła się w II w. n.e. (ujęcie hist.). Mimo tych ustaleń w publikacjach często utożsamia się gnozę z gnostycyzmem (m.in. H. Jonas, K. Rudolph, G. Quispel) i odpowiednio także używa się zamiennie przymiotników "gnostycki" i "gnostyczny". Można jednak przyjąć, że określenie "gnostyczny" odnosi się do gznozy, "gnostycki" zaś do gnostycyzmu.

W ujęciu typologicznym można wyróżnić 2 nurty:
  1. gnozę w znaczeniu szerszym, w której istotną rolę przypisuje się poznaniu intuicyjnemu, nie wykluczając jednak całkowicie poznania rozumowego, czy nawet filozicznemu; w takim ujęciu gnoza pojawia się także w teologii chrześcijańskiej, gdzie oznacza coraz głębsze poznawanie Boga przez miłość, aż do zjednoczenia z nim, oraz w chrześcijańskiej mistyce;
  2. nurt ezoteryczny (ezoteryzm), w którym gnozę ujmuje się jako wiedzę "zastrzeżoną dla elity".
Mimo że w konkretnych postaciach gnozy oba nurty przenikają się wzajemnie i trudno je w danym poglądzie oddzielić, elementy gnostyczne przypisuje się częściej ujęciu ezoterycznemu. Gnoza w znaczeniu wiedzy ezoterycznej przejawiła się w różnych postaciach gnostycyzmu oraz w niektórych współczesnych postaciach tzw. neognozy, w której wiedzę naukową łączy się z poznaniem nienaukowym (swoisty synkretyzm) dla uzyskania całościowego oglądu rzeczywistości (tzw. holizm), przede wszystkim świadomości o zbawczej mocy.

Przykłady tego typu neognozy pojawiają się w różnych kontekstach: w połączeniu z filozofią idealistyczną (F. von Baader) lub doktryną polityczną (np. narodowy socjalizm czy marksizm-leninizm), w idealistycznym nurcie mistyki rosyjskiej (W. Sołowjow i jego uczniowie), w niektórych kierunkach współczesnej psychologii (C.G. Jung), w nurcie współczesnego symbolizmu (G. Durand) i naukach przyrodniczych (tzw. gnoza z Princeton). Ezoteryczne ujęcie gnozy pojawiało się też w różnych postaciach w odległych czasowo i przestrzennie zjawiskach kultury: w islamskim sufizmie, średniowiecznej żydowskiej mistyce kabały, w okresie renesansu jako ponowne zainteresowanie antycznym hermetyzmem (M. Ficino), w różnych formach okultyzmu, a więc w ideach i praktykach różokrzyżowców, spirytyzmie, teozofii i antropozofii (R. Steiner). Za swoistą formę neognozy można uznać ruch New Age czy różne formy tzw. nowej religijności, które cechuje synkretyzm religijny i indywidualizm. Wspólnym dla tych wszystkich prądów jest jednak religia (lub naśladujące religię) ujęcie świadomości człowieka i odpowiednie do tego ujęcia rozumienie świata (Quispel: "gnoza jest mitycznym wyrazem doświadczenia samego siebie"). Gnostyczny paradygmat należy tu rozumieć w sensie szczególnej, niekontrolowanej rozumowo wiedzy zbawczej. Gnostyczne ujęcie cechuje dystans, a niekiedy nawet wrogość wobec religii instytucjonalnych, które głoszą naukę o historycznym objawieniu (jak np. chrześcijaństwo czy islam) i zbawieniu przychodzącym z zewnątrz (jak większość religii). Gnoza ogłasza zbawienie przez wewnętrzne oświecenie i świadomość (swoiste samozbawienie). Wyraża ją także gnostyczna skłonność do ubóstwiania jaźni człowieka, podobnie jak pogląd o jej związku z kosmicznymi, boskimi energiami.
Źródło: Religia. Encyklopedia PWN, edycja 2003

Powrót do: Ezoteryka



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl