tajemnicebogow@wp.pl


GNOSTYCYZM

Gnostycyzm [gr. gnostikós 'poznawczy'] to ogólna nazwa nurtów myślowych opartych na gnozie, rozwijających się w II-III wiekach we wschodnich prowincjach cesarstwa rzymskiego. Gnostycyzm jest tworem synkretycznym, powstałym na bazie różnych wątków myślowych pochodzących z filozofii hellenistycznej, wzbogaconych o pewne religijne koncepcje zaczerpnięte z judaizmu i chrześcijaństwa; jego twórcami byli założyciele licznych sekt gnostyckich (Bazylides, Walentyn, Marcjon i in.), zwalczanych w imię ortodoksji chrześcijańskich przez Ojców Kościoła i apologetów chrześcijaństwa. W świetle ustaleń kongresu w Mesynie (1966) powstanie gnostycyzmu miała poprzedzić faza protognostycyzmu, tzn. pojawienie się i rozwój różnych form i postaci gnozy przedchrześcijańskich, z których najczęściej wymienia się apokaliptykę żydowską z Kumran (Qumran) oraz ezoteryczne doktryny irańskie i indoirańskie, specyficzne nurty orfizmu, neopitagoreizmu czy platonizmu.

Według definicji z Mesyny gnozę sekt z II w. charakteryzuje wyobrażenie o obecności w człowieku boskiej "iskry", która pochodząc z boskiego świata upadła na świat doczesny, którym rządzą los oraz procesy narodzin i śmierci; przez wołanie dochodzące "z góry" i dojście do świadomości, czyli zbawczej gnozy, "iskra" ta może być ponownie obudzona przez boski odpowiednik samej siebie, by ostatecznie zostać przywrócona do stanu pierwotnego. Gnostycyzm wskazuje na identyczność poznającego, czyli gnostyka, poznawanego, czyli boskiej substancji, i środka poznania, czyli gnozy. Bóg nie jest stwórcą świata, a więc nie może być poznany na drodze pośredniej (poprzez świat). W gnostycyzmie Bóg jest par excellence transcendentny istnieje poza Kosmosem. Świat stworzony powstał na skutek zaistnienia kryzysu w łonie boskiej pełni. Jedna z boskich istot (Mądrość, Sophia lub Logos), nie mogąc w pełni poznać Najwyższej Istoty i naśladować jej stwórczej mocy w świecie duchowym, upadła, oddaliła się od Boga i zaczęła stwarzać świat materialny, bezpośrednio albo pośrednio, powołując do życia najpierw demiurga, a potem za jego pośrednictwem cały świat widzialny. W tym świecie znalazł się także człowiek. Jego boska jaźń, "iskra boża", znalazła się w "samozapomnieniu" aż do czasu osiągnięcia zbawczej gnozy, czyli świadomości swego boskiego pochodzenia. Człowieka zniewalają nie tylko stwórca świata, demiurg, i jego moce w postaci władców świata, ale także ciało, które dla człowieka wewnątrz, czyli pneumatyka, jest więzieniem. Gnostyckie zbawienie jest wyzwoleniem od świata widzialnego i materialnego ciała. Gnostycyzm opiera się na antykosmicznym i antysomatycznym dualizmie. W II wieku chodziło o dualizm wyrażony przez upadek (dewolucję) boskiej istoty, w manicheizmie natomiast o dualizm dwóch zasad pozaświatowych. Dobra i Zła (według manichejskiej gnozy świat stworzony i człowiek są terenem walki tych dwóch zasad).

Istota gnostycyzmu jest obca religijności żydowskiej i chrześcijańskiej. Gnostycyzm jako ruch pozachrześcijański pojawił się niemal w tym samym czasie co chrześcijaństwo i przez zetknięcie z nim przyjął szereg elementów żydowskich i chrześcijańskich religii, np. koncepcję objawienia, postaci objawiającego zbawcy Jezusa, pism przekazujących objawienie. Sam gnostycyzm spowodował powstanie w łonie chrześcijaństwa herezji "fałszywej gnozy" (według Ireneusza z Lyonu) w postaci licznych szkół gnostyckich, zwłaszcza uczniów Walentyna, tzn. walentynian. Polemika pisarzy wczesnochrześcijańskich z ideami gnostycyzmu pozwoliła im na rozwiązanie wielu nierozstrzygniętych do tej pory zagadnień teologii chrześcijańskiej. Do połowy XIX wieku polemiści antygnostyccy (Ireneusz z Lyonu, Hipolit Rzymski, Klemens Aleksandryjski, Tertulian, Orygenes, Epifaniusz) byli niemal jedynym źródłem informacji o gnostycyzmie. Obecnie wiadomości o gnostycyzmie odwołują się przede wszystkim do źródeł oryginalnych, gnostyckich tekstów w języku koptyjskim (tłumaczenia z greki) w zbiorach biblioteki z Nadż Hammadi (odkrytej 1945), a jeśli chodzi o manicheizm biblioteki z Madinat Madi (odkrytej 1930). Oryginalne teksty gnostyków ujawniają i potwierdzają istnienie gnozy niechrześcijańskiej (gnozy "setiańskiej"), a w greckich tekstach hermetycznych (zwłaszcza Corpus Hermeticum I i XIII) także istnienie pogańskiej mistyki. Historyczną kontynuacją gnostycyzmu był manicheizm, którego założycielem był Mani. Mani przejął dualistyczną koncepję gnozy, ale w przeciwieństwie do gnostycyzmu, który był ruchem religijnym, założył Kościół prowadzący misje w Azji Środkowej i Wschodniej, który przetrwał niemal tysiąc lat po jego śmierci. W historycznym związku z gnostycyzmem pozostaje także mandaizm (manda 'gnoza'). Za historycznych spadkobierców gnostycyzmu lub manicheizmu należy uznać paulicjan (VII-IX w.), bogomilów (X-XI w.) i katarów (1150-1300).
Źródło: Religia. Encyklopedia PWN, edycja 2003

Powrót do: Ezoteryka



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl