tajemnicebogow@wp.pl


RELIGIA LUDÓW GERMAŃSKICH

Wstęp

Mity Germanów miały wielki wpływ na kształtowanie się kultury rycerskiej europejskiego średniowiecza. Ponowny renesans przeżywały w wieku XIX za sprawą fascynacji tradycją germańską niemieckich romantyków i kompozytora Richarda Wagnera. Trzecia faza zainteresowania mitami germańskimi zaczęła się pod koniec XX wieku i przejawia się w różnego rodzaju powieściach z gatunku fantasy, filmach przygodowych i grach elektronicznych, obficie czerpiących ze skarbca germańskich tradycji mitycznych.

Opowieści Germanów zawierające wątki mitologiczne zostały spisane na ogół już po przyjęciu tych ludów do wspólnoty państw chrześcijańskich. Trudno więc rozpoznać, co w nich jest autentycznie rodzimego pochodzenia, a co stanowi efekt zapożyczeń z chrześcijaństwa i - ogólnie mówiąc - z tradycji ludów basenu Morza Śródziemnego. Ciekawe są również związki z bliskimi pobratymcami Germanów - Celtami, z którymi Germanie przez dłuższy czas sąsiadowali, toczyli wojny i prowadzili handel. Wydaje się, że wiele germańskich opowieści mitologicznych pochodzi ze wspólnego, indoeuropejskiego praźródła, wiele natomiast jest rodzimym wytworem.

W mitach germańskich występowało kilka kategorii istot. Do pierwszej należeli bogowie, mieszkańcy Asgardu i Wanaheimu. W odróżnieniu od bogów olimpijskich bóstwa germańskie były śmiertelne i podlegały upływowi czasu. Z charakteru przypominały bardziej ludzi niż postacie nadprzyrodzone. Druga kategoria mityczna to olbrzymy, przy czym nie chodziło tu o istoty obdarzone wyjątkowym wzrostem - niektóre olbrzymy z mitów germańskich były wręcz karłami. Stwory te symbolizowały raczej potęgę żywiołów natury, takich jak ogień, wicher, mróz. Olbrzymy posiadały też moce czarnoksięskie. Trzecią kategorię w mitach germańskich tworzyły elfy. Mieszkały one w krainach bliskich krainom ludzkim, lecz naturę miały podobną do bogów. Zupełnie oddzielną grupę stanowiły mieszkające pod ziemią karły wytwórcy różnych przedmiotów i władcy czarów. Oprócz tego mity germańskie obfitują w przeróżne postacie o charakterze demonicznym, jak smoki, wielkie węże, trolle, wilkołaki, gnomy. Ważną zbiorowością bohaterów w mitologii germańskiej są ludzie.

Podstawowe wątki mityczne

Istnieje kilka powtarzająeyeh się schematów, wedle których rozgrywają się przygody mitycznych bohaterów. Jednym z najpowszechniejszych są wyprawy mające na celu zdobycie jakiegoś cennego dobra. Przypominają one znane z mitologii greckiej słynne 12 prac Heraklesa. Częstym bohaterem tych awanturniczych wypraw mity germańskie czynią najbardziej ruchliwego, popularnego wśród ludności skandynawskiej boga Thora. Jednak pierwsza mityczna wyprawa w celu zdobycia wielkiego skarbu była udziałem jego ojca, boga Odyna. Władca boskich Azów wiedział, że największym skarbem ludzi i bogów jest mądrość - rozumiana zresztą, przez dawnych Germanów dość szeroko. Oprócz wiedzy o przeszłości i przyszłości świata obejmowała również znajomość stosunków pokrewieństwa pomiędzy poszczególnymi bogami, sekretnych imion boskich, umiejętności praktyczne (tak zwaną mądrość życiową), poezję oraz znajomość magii. Sądzono zresztą, że dziedziny te występują łącznie. Każdy wielki skald na dworze germańskiego władcy był zarazem poetą, znawcą historii, wieszczem i czarnoksiężnikiem. Z tego względu Odyna uważano za opiekuna władców i skaldów. Bóg ten w wędrówkę po mądrość wybrał się jeszcze na początku dziejów świata. Po wielu trudach dotarł do siedziby swojego wuja - olbrzyma Mimira. Mimir posiadał magiczne źródło, którego woda dawała pijącemu mądrość. Odyn musiał oddać za łyk napoju swoje oko. W innej opowieści mitologicznej zwanej "Opowieścią wieszczki" bóg sam przybił się do drzewa swoim oszczepem, wisiał tam dziewięć dni, by w nagrodę otrzymać miód poezji"dający wielką mądrość.

Pewnego razu bogowie urządzili ucztę u olbrzyma Ägira zwanego też Gymirem. Ten obiecał im nawarzyć piwa, pod warunkiem że znajdą odpowiednio wielki kocioł. Sytuacja ta stała się dla Thora pretekstem do wyruszenia na wyprawę do olbrzyma Hymira - jedynego posiadacza tak wielkiego naczynia. Thorowi towarzyszył w drodze bóg Tyr, syn Hymira. Olbrzym nie dal bogom kotła, ponieważ chciał się przekonać o sile Thora. Wypłynęli razem na połów, podczas którego bóg złowił opasującego cielskiem ziemię węża Midgardsorma i zadał mu kilka ciosów młotem bojowym w łeb. Po powrocie z łowów, gdy Hymir nie był jeszcze przekonany o sile boga. Thor rozbił wyjątkowo twardy kubek o jeszcze twardszą głowę olbrzyma. Dopiero wtedy zdobył cenny kocioł.

Celem wypraw bogów bywały często sprawy natury erotycznej. Bóg urodzaju i bogactwa (utożsamiany niekiedy z bogiem miłości i otaczany kultem fallieznym) Frey ujrzał pewnego razu piękną dziewczynę z rodu olbrzymów, córkę Ägira imieniem Gerd. Zapragnął umówić się z nią na spotkanie. Z misją zorganizowania schadzki wysłany został przyjaciel i swat Freya - Skirnir. Dziewczyna przez długi czas nie chciała zgodzić się na propozycje składane przez boga. Skirnir próbował ją nakłonić do spotkania z Freyem podarunkiem z magicznych jabłek dających młodość, a gdy to nie pomogło, zaczął mnożyć groźby pod adresem olbrzymów i dziewczyny. Gerd jednak nie dawała się przekonać. Podziałał dopiero ostateczny argument: Skirnir zagroził, że wytnie przeciwko niej magiczne znaki (czyli runy) na drewnianych prętach, które zniszczy, kiedy tylko zechce. Groźba użycia magii sprawiła, że Gerd zgodziła się spotkać z Freyem za dziewięć dni.
Jak sądzą liczni badacze literatury europejskiej, opowieści tego rodzaju weszły w średniowieczu (w schrystianizowanej nieco formie) do kanonu dworskiej poezji miłosnej.

Bogowie jako nauczyciele ludzi

Germanie wierzyli, że większość umiejętności praktycznych i całą wiedzę posiedli dzięki opiece bogów. W jednej z opowieści mitologicznych dwaj synowie konunga (króla) Hraudunga - Agnar i Geirröd stali się wychowankami Odyna i jego żony Frigg. Po roku chłopcy - nieświadomi, kto się nimi przez ten czas opiekował wrócili do domu ojca. Geirröd nieuczciwie zdobył władzę, przez co Agnar musiał przebywać na wygnaniu. Odyn udał się w przebraniu na dwór Geirörda, by sprawdzić, czy prawdziwe są pogłoski o wyjątkowym okrucieństwie i skąpstwie swojego wychowanka. Geirröd, który nie poznał w odzianym w błękitny płaszcz czarodzieju boga, zaczął go na różne sposoby torturować. W końcu Odyn wyjawił swoje imię, surowo osądził niegodziwe postępki konunga i zapowiedział jego rychłą śmierć. Dziedzictwo objął sprawiedliwy, starszy brat - Agnar.
W opowieści tej, mającej wyraźny podtekst moralny, niektórzy badacze dopatrują się wpływów nauki chrześcijańskiej.

Mity późnogermańskie

Zygfryd (skandynawski Sigurd) stał się pierwowzorem średniowiecznego rycerza walczącego ze smokiem. Ten bohater mitu rozpowszechnionego wśród Germanów był synem Sigmunda lub samego boga Odyna. Wychowywał go brat smoka Fafnira, Regin, który namówił bohatera do zabicia potwora i w tym celu podarował mu magiczny miecz Gram. Zygfryd zabił Fafnira, wykąpał się w jego krwi, zyskując odporność na ciosy, oraz zjadł jego serce, przez co zaczął rozumieć mowę zwierząt. Poznał też ukryty zamiar Regina, który w istocie pragnął zabić Zygfryda i zagarnąć smoczy skarb. Bohater uśmiercił zdrajcę i zapomniawszy pod wpływem czarodziejskiego napoju o słowie danym Brunhildzie, udał się w drogę po rękę pięknej Gudrun (Krymhildy). Nic wiedział jednak, że podczas kąpieli w smoczej krwi do jego pleców przykleił się liść, pozostawiając na ciele jedno nieodporne na ciosy miejsce. Podobnie jak w przypadku greckiego Achillesa, to jedno nieosłonięte miejsce stało się później przyczyną zguby rycerza. Po wielu perypetiach i śmierci licznych osób biorących udział w przygodach Zygfryda, przynoszący nieszczęście skarb został przeklęty i zatopiony w nurtach Renu, gdzie spoczywa, jak głoszą legendy, do dziś.

Innym bohaterem germańskim był skandynawski heros wiking Beowulf. Rycerz ten przybył na dwór króla duńskiego Hrothgara nękanego przez strasznego potwora Grendela, potomka Kaina. Udało mu się pokonać nie tylko jego, ale także matkę Grendela, okropną wiedźmę, szukającą zemsty na zabójcy syna. Przez pół wieku Beowulf rządził plemieniem germańskich Gautów, aż w końcu jego kraj nawiedził ognisty smok. Stary król po raz ostatni stanął do walki w obronie swoich poddanych. Zginął, lecz przed śmiercią udało mu się zabić smoka.

Opowieści o Beowulfie i Zygfrydzie łączy wątek nieustraszonego rycerza stającego samotnie do walki ze smokiem. Mity opowiadające o ich przygodach miały wielki wpływ na rozwój legendy o świętym Jerzym, który w rzeczywistości nigdy nie walczył z żadnym smokiem, a cieszył się wśród chrześcijan wielką czcią jako męczennik za wiarę w Chrystusa. Cykl legend związanych z Zygfrydem oddziaływał silnie na europejską kulturę okresu romantyzmu, posłużył też za kanwę dla stworzenia licznych dzieł operowych przez niemieckiego kompozytora Richarda Wagnera.

Mitologia germańska przenikała do skarbca europejskiej kultury również innymi drogami. Opowieści o starych, zapomnianych bogach, elfach, zaklętych miejscach, złych i dobrych istotach strzegących skarbów były przekazywane ustnie jako ludowe baśnie. W połowie XIX wieku dwaj niemieccy uczeni - bracia Jacob Ludwig Karl i Wilhelm Karl Grimmowie, zebrali liczne podania krążące wśród mieszkańców środkowych Niemiec. Wiele z tych legend zawiera zniekształcone motywy wywodzące się wprost z germańskiej mitologii.
Artykuł pochodzi z: Wielkiej Historii Świata Educational Oxford, Poznań, 2005, t. XIII, s. 64-67

Powrót do: Germanowie



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl