tajemnicebogow@wp.pl




Zobacz również:

Informacje wstępne
Fenicki panteon
Życie religijne

BOGOWIE KANAANU I FENICJI

Wstęp

Kanaan, nazwany Fenicją od ludu zamieszkującego go od III tysiąclecia p.n.e., był wąskim pasem urodzajnej ziemi rozciągającym się na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. Wchodził w skład „żyznego półksiężyca" obejmującego w przeszłości także Sumer, Mezopotamie i Syrię. Jak świadczą wykopaliska archeologiczne, już w neolicie, czyli 8300 lat p.n.e. istniały tam silne ośrodki miejskie. Uważa się, że ówczesny Kanaan składał się z wielu miast-państw, z których każde miało własnego króla i stanowiło odrębny organizm państwowy. Do najsłynniejszych należały: Jerycho, Sychem (Nabulus), Chacor, Ugarit, Byblos i Jerozolima.
Przez wieki cywilizację Kanaanu znano jedynie w takim stopniu, w jakim o niej wzmiankowała Biblia i pisma greckich historyków: Filona Iilona z Byblos i Lukiana z Samosat. Lecz były to informacje zbyt skąpe, aby pomogły w zrozumieniu cywilizacji poprzedzającej napływ Hebrajczyków. Ten stan trwał do 1929 roku. Wtedy francuscy archeolodzy rozpoczęli wykopaliska na terenie Ras Szamra - wielkiego sztucznego wzgórza leżącego nad Morzem Śródziemnym, w północno-zachodniej Syrii. Odkrycie to zrewolucjonizowało cała dotychczasową wiedzę o zamierzchłej historii i kulturze Bliskiego Wschodu. Trwające blisko siedemdziesiąt lat prace archeologów pozwoliły odsłonić potężne miasto portowe. Najwspanialszą budowlą był paląc królewski, zajmujący ponad 10 tysięcy metrów kwadratowych, mający ponad sto komnat otaczających dziewięć dziedzińców. Natrafiono w nim na dwie potężne świątynie Baala i Dagona, pomieszczenia dla kapłanów, a także domy mieszkalne, warsztaty i stajnie. Ponadto odsłonięto archiwa i biblioteki wypełnione glinianymi tabliczkami pokrytymi pismem klinowym. Wykopalisko zostało zidentyfikowane jako starożytne Ugarit potężne miasto-państwo istniejące już w neolicie, przeżywające rozkwit w XX wieku p.n.e., wielokrotnie burzone i odbudowywane. Historię i kulturę tego miasta poznano, odczytując przeszło 20 tysięcy tabliczek odnalezionych w ruinach. Ich treść dotyczyła wszystkich dziedzin życia miasta: handlu, polityki, historii, życia prywatnego i dworskiego. Na tabliczkach znajdowały się także teksty o tematyce religijnej, zawierające mity, modlitwy, hymny oraz rytuały składania ofiar bogom.

Mity kananejskie

Mitologia ugarycka - czyli kananejska i bardzo do niej zbliżona fenicka została poznana jednak tylko fragmentarycznie, gdyż odkopane tabliczki w przeważającej większości były mocno zniszczone, połamane, z licznymi ubytkami. W wielu przypadkach niemożliwa stała się nawet rekonstrukcja chronologii wydarzeń opisanych w mitach. Jednakże teksty, które się zachowały, odczytano. Wynika z nich, że religię Kanaanu (Fenicji) charakteryzował politeizm, czyli wiara w wielu bogów; teksty z Ras Szamra wyliczają ponad 30 imion boskich.

Baal

Najczęściej wspominany w tekstach Baal to bóg młody, dynamiczny i żądny władzy. Będąc panem gromów, burzy i deszczu powodował strach przed potęga żywiołu, ale też dawał nadzieję na obfite plony. Wśród legend mitologicznych odkrytych w Ugarit przeważają opisy walk Baala z innymi bogami o władzę nad światem. Stanął do walki nawet z ojcem bogów. Chociaż stary El był uosobieniem rozwagi i mądrości, musiał ulec. Baal strącił go z tronu na wzgórzu Sapan i sam rozpoczął władanie światem. El wygnany ze swojego pałacu na koniec świata, do źródeł rzek, błagał innych bogów o pomoc. Pierwszy do walki wyruszył Jam, straszliwy potwór, przedstawiany jako pół człowiek, pól ryba. Zwyciężył Baala i zmusił go nie tylko do opuszczenia pałacu, ale do ukorzenia się i pójścia w niewolę. Anat stanęła w obronie brata, lecz wszelka broń okazała się nieskuteczna, a strzały odbijały się od piersi Jama, nie robiąc mu żadnej krzywdy. Dopiero dzięki dwóm maczugom stworzonym przez Koszara powaliła Jama na ziemię i porąbała jego ciało na kawałki. Chcąc uczcić zwycięstwo nad Jamem, Anat zaprosiła bogów i wodzów na ucztę do swojego pałacu. Uśpiła ich czujność, przygotowując dużo wina i tłustego jedzenia. W chwili, gdy się tego najmniej spodziewali, rzuciła się na wszystkich wrogów Baala i rozpoczęła straszliwą rzeź, której dokładny opis znajduje się na jednej z tabliczek. Kiedy Anat zamordowała wszystkich wrogów, Baal poprosił ją, aby zaprzestała wojen i zaprowadziła pokój.

Wojna bogów

Inny zachowany fragment tekstu dotyczy walki Baala z Motem. Jak w wielu bliskowschodnich kulturach agrarnych także w Kanaanie stworzono mit, przejęty później przez Fenicjan, tłumaczący coroczny rytm odradzania się przyrody po długiej suszy. Według tej opowieści Baal podstępem został zwabiony do Mota, siedzącego w podziemnym pałacu na tronie "wśród wszelkiego plugastwa". Kiedy zbliżył się do niego, padł bez życia na ziemię. Na wieść o tym bogowie przywdziali żałobę, rozpaczając nie tylko nad Baalem, lecz także nad ludźmi, którym zwycięstwo Mota groziło zagładą. Anat wyruszyła do siedziby boga śmierci. Po długiej wędrówce dotarła do Mota i zażądała od niego zwrotu ciała brata. A gdy zaczął z niej szydzić, mówiąc, że połknął Baala jak jagniątko, rozwścieczona bogini rzuciła się na prześladowcę, rozplatała go mieczem, przypiekła nad ogniem, roztarła w żarnach i rozsiała po polu. W tym momencie rozpętała się burza, spadł rzęsisty deszcz symbolizujący zmartwychwstanie Baala, a zarazem powrót obfitości przyrody po śmiertelnej suszy. Warto zauważyć, że Anat jako bogini płodności nie tylko stoczyła zwycięską walkę ze śmiercią, ale z pokonanym wrogiem postąpiła tak jak ze zbiorami: ścięła, zmłóciła, zmełła w żarnach i wysiała.
Mit ten odcisnął silne piętno na obrzędowości kananejskiej, w której najważniejszym świętem, trwającym przez kilka dni, było jesienne zrównanie dnia z nocą w okresie pierwszych deszczy. Uroczyście obchodzono wtedy symboliczny początek roku. Przedstawiano walkę obu bogów, opłakiwano martwego Baala i czczono jego radosny powrót do życia. Obrzędy te miały charakter magiczny, wierzono bowiem, że odtworzenie losów boga warunkuje jego zmartwychwstanie, a co za tym idzie, powrót urodzaju.

Kult

Do chwili odkrycia tekstów z Ugarit sądzono, że religia tych terenów polegała na czczeniu drzew, źródeł i wzniesień, czyli miejsc zamieszkanych przez duchy lub demony. Okazało się jednak, iż była ona o wiele bogatsza i barwniejsza. W kulcie bogów istotny element stanowiło składanie ofiar ze zwierząt, pokarmów, wina i oliwy, a nawet z ludzi. Te ostatnie ofiary, zwane przez badaczy lokacyjnymi, często łączono z poświęceniem nowego miejsca - osiedla, domu, ważnej budowli. W tym celu zabijano dziecko i zamurowywano je pod fundamentami nowego budynku. Innym rodzajem ofiary był moloch - spalenie dziecka żywcem. Od tej nazwy wywodzono w starożytności istnienie boga Molocha pożerającego ludzi.
Oddawano cześć bogom także poprzez procesje połączone ze śpiewaniem hymnów, zbiorowymi modłami i adoracją wynoszonych ze świątyń posagów bóstw. W Kanaanie i Fenicji powszechnie wierzono w możliwość ingerencji bogów w życie ludzi, najczęściej w snach, w których bogowie wydawali rozkazy albo ujawniali przyszłość. Rozpowszechnione były również liczne obrzędy magiczne, polegające zarówno na odgadywaniu przyszłości - wróżono z lotu ptaków lub wnętrzności zabitych zwierząt ofiarnych - jak też na wielu praktykach chroniących przed nieszczęściami.
Pomimo zawartej w Biblii krytyki religii kananejskiej, nie ulega wątpliwości, że stanowiła ona bardzo istotne ogniwo w kształtowaniu się judaizmu. Świadczy o tym wiele wspólnych cech kultu religijnego, przede wszystkim rytuały składania ofiar, a także zapożyczenia językowe (Bóg Izraelitów nosi imię Elohim), jak też obyczajowe poświęcenie kamienia w miejscu, w którym Bóg objawił się Jakubowi. Dzięki odkryciu i odczytaniu tekstów z Ugarit można lepiej zrozumieć Biblię wraz z niejasnymi do tej pory obrzędami i dokładniej prześledzić fazy rozwoju judaizmu.
Artykuł pochodzi z Wielkiej Historii Świata Educational Oxford, Poznań, 2005, t. II s. 210-212

Powrót do: Fenicja



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl