tajemnicebogow@wp.pl


MITY EGIPSKIE O OZYRYSIE I IZYDZIE

Wstęp

Ozyrys i Izyda nie należą do najstarszej generacji bóstw panteonu egipskiego. W okresie Stareuo Państwa (XXVII-XXVI w. p.n.e.) ich kult nie byt szerzej rozpowszechniony, choć imię Ozyrysa pojawia się w Tekstach piramid. Wyłania się z nich bardzo niekonsekwentny obraz boga: z jednej strony Ozyrys jest chwalony jako pan życia i opiekun dusz zmarłych, z drugiej zaś pod jego adresem kierowane są lamentacje i złorzeczenia. W takim dwuznacznym świetle zostali ukazani w Tekstach piramid również inni bogowie ściśle związani z Ozyrysem: Izyda, Horus, Set, Neftyda i Tot.

Bóg nauczyciel

Przypuszcza się, że pierwowzorem Ozyrysa mógł być któryś z lokalnych bogów Dolnego Egiptu, na przykład Anedżti, zwany też Panem Busiris od nazwy miasta, w którym odbierał początkowo cześć. Niewykluczone, że pod imieniem tym kryje się jakaś autentyczna postać wodza lub naczelnika dolnoegipskiego nomu, uznanego z czasem przez ludzi za bóstwo. Tak czy owak kult tego boga od czasów schyłku Starego Państwa rozszerzał się na obszar delty Nilu, a później całego Egiptu. Jego popularność była raz większa, raz mniejsza; ludzie identyfikowali go czasem z innymi bóstwami. Opowiadano również historie o członkach jego boskiej rodziny.

Jak przekazują niektóre wątki z opowieści staroegipskich, Geb (personifikacja ziemi - bóstwo męskie) połączył się z Nut (żeńską personifikacją nieba). Z ich związku narodziło się czworo dzieci: bracia Ozyrys i Set oraz siostry Izyda i Neftyda. Ozyrys i Izyda pokochali się już w łonie swojej matki. Set poślubił Ncftydę. Wszyscy czworo w ludzkich postaciach zamieszkali wśród Egipcjan. Ozyrys nauczył ich zasad czczenia bogów, wykorzenił stare, barbarzyńskie praktyki, a przede wszystkim pokazał, jak należy korzystać z dobroczynnej potęgi Nilu nawadniać pola i uprawiać zboże. Najstarsze Teksty piramid wiążą Ozyrysa z kiełkowaniem i wzrostem zboża; jedno z jego imion to Pan Zieleni. Został on również pierwszym faraonem Egiptu i panował sprawiedliwie nad ludem. Swoją stolicą ustanowił miasto Busiris. Ze związku Ozyrysa z Izydą narodził się później bóg Horus. Mity czynią również Ozyrysa bogiem nauczycielem - z Egiptu wyprawił się on na cały świat, aby cywilizować inne ludy. Jednak jego brat Set nie mógł spokojnie znieść powodzenia, jakim cieszyły się sprawiedliwe rządy dobrego króla. Wraz z tajemniczą królową imieniem Aso, przybyłą z Etiopii, przygotował spisek przeciwko swojemu bratu. Znając dokładnie wymiary ciała Ozyrysa, skonstatował bardzo bogato zdobioną skrzynię-pułapkę, pasującą tylko do boga. Następnie Set zaprosił Ozyrysa na wielką ucztę, podczas której urządził konkurs na to, kto zmieści się do skrzyni. Kiedy po licznych nieudanych próbach sam Ozyrys położył się we wnętrzu pułapki, zapadły rygle, z ukrytych pomieszczeń wypadli zaczajeni złoczyńcy i dobili zaskoczonego króla. Set rozkazał niezwłocznie wyrzucić skrzynię z ciałem Ozyrysa do Nilu.

Wędrówka Izydy

Tu rozpoczęła się wielka epopeja Izydy. Na wieść o śmierci małżonka i brata zarazem królowa wyruszyła na poszukiwanie skrzyni z jego ciałem. Jej wielka moc magiczna mogła przywrócić go do życia. Po wielu trudach bogini dotarła na brzeg morza w okolicy Byblos i tam odnalazła skrzynię wyrzuconą przez fale. Ciałem Ozyrysa zaopiekowali się mieszkańcy miasta. Izyda w tajemnicy - zapewne ze strachu przed Setem - nie powiedziała, kim jest, lecz jako zwykła kobieta odzyskała skrzynię od władcy Byblos, a następnie przystąpiła do zabiegów mających na celu ożywienie Ozyrysa. Wszystkie te przygotowania okazały się jednak daremne. Set, który poruszał się nocą i widział wtedy więcej niż w dzień, rozpoznał ciało swojego brata i w furii porąbał je na 14 części, a następnie rozrzucił po całym Egipcie. Izyda pracowicie je pozbierała. Ozyrys nie mógł już jednak wrócić do świata śmiertelników.

Horus - boski mściciel

Obowiązek pomszczenia ojca i objęcia należnego mu dziedzictwa przypadł Horusowi. Bóg ten przedstawiany jako sokół lub człowiek w masce sokoła symbolizował wschodzące słońce. Natomiast Ozyrys przegrywający z Setem to słońce zachodzące za widnokrąg, do krainy umarłych. Do walki ze swoim stryjem młody bóg został przygotowany przez Ozyrysa, który przybył z zaświatów i obdarował go swoją bronią. Gdy Horus dorósł już do wypełnienia zadania, zgromadził swoich stronników i rozpoczął zmagania z Setem i jego armią. Bitwy toczyły się w wielu miejscach na świecie i trwały wiele dni. Po długich zmaganiach Horus zwyciężył i spętał stryja. Potem nastąpił sąd nad Setem, którego przebieg może wydawać się nieco zaskakujący. Mianowicie Izyda, przed którą przyprowadzono podsądnego, wbrew oczekiwaniom nie zabiła go, lecz puściła wolno. Horus wzburzony taką postawą uderzył matkę w głowę i strącił jej koronę. Bóg Tot, zagadkowa postać odgrywająca w tym micie niejasną rolę, podarował jej w zamian hełm ozdobiony krowimi rogami. Dlatego Izyda bywa przedstawiana nieraz w takim właśnie przebraniu. Walki z Setem trwały jeszcze dość długo, aż pokonany, wycofał się do krain ciemności i chaosu, by stamtąd nękać istoty słoneczne. Temu posępnemu bogu poświęcone były takie zwierzęta jak krokodyl, żółw, nietoperz czy wielka jaszczurka, a więc związane z wodą, ciemnością i śmiercią.

Władca krainy umarłych

Po zwycięstwie Horusa nad Setem Ozyrys nie powrócił już do Egiptu. Jego królestwem stała się od tej pory podziemna kraina umarłych. Nie był to jednak ponury Szeol z wyobrażeń ludów semickich, czyli kraina, w której zmarli wiedli posępną i bezmyślną egzystencję. Państwo Ozyrysa stanowiło odbicie Egiptu. Panował nad nim dobry faraon i sędzia w jednej osobie. Nomarchowie zarządzali prowincjami, urzędnicy wykonywali rozporządzenia władzy, pisarze sporządzali sprawozdania, kupcy handlowali, a rolnicy pracowali na żyznych polach. Nikomu nie brakowało żywności, napoju czy odzieży. Kraina zmarłych była więc nagrodą dla sprawiedliwych i pobożnych Egipcjan, którzy, jak wierzono, mogli wykonywać nadal swoje zajęcia pod panowaniem Ozyrysa. Podróż do jego krainy odbywała się niekiedy na pokładzie wielkiej barki będącej kopią barki słonecznego boga Re, utożsamianego czasami z Ozyrysem. Aby dostać się do królestwa zmarłych, należało nie tylko wieść pobożny żywot, ale także znać wiele magicznych formuł. Przed wejściem na błogosławione pola Ozyrys przeprowadzał sąd nad duszą zmarłego i decydował o jego dalszym losie. Ciekawa była w tej koncepcji rola faraonów panujących kolejno nad Egiptem. Uważani byli oni niekiedy za synów Ozyrysa bądź za ziemską inkarnację (wcielenie) jego samego. Ze zrozumiałych względów pierwszą małżonkę faraona traktowano jako wcielenie Izydy. Wierzono również w to, że faraon po śmierci jednoczy się ze swoim boskim ojcem w krainie podziemnej. Jest rzeczą charakterystyczną, iż Egipcjanie spytani o kierunek, w jakim udają się dusze do królestwa Ozyrysa, pokazywali zachód, bo tam znikało słońce.

Ekspansja mitu

Przez kolejne wieki mit o zdradziecko zabitym królu, kochającej go do szaleństwa żonie i synu mścicielu przenikał na obszary innych kultur. We Frygii Izydę utożsamiano z Kybele, a Ozyrysa - z jej podstępnie zabitym kochankiem Attisem, z kolei Sumerowie mieli swoją parę: Isztar i Tamuza. W okresie hellenistycznym wielką popularność zdobył ten mit wśród Greków, którzy chętnie utożsamili Izydę z Artemidą. W Rzymie pierwsza świątynia Izydy powstała w II wieku p.n.e., a w okresie rodzenia się chrześcijaństwa kult miał licznych wyznawców. Również w naszych czasach różne związki ezoteryczne i niektóre odłamy masonerii czczą Wielką Boginię i przypominają mit o uczuciu łączącym świat żywych i umarłych.
Artykuł pochodzi z Wielkiej Historii Świata Educational Oxford, Poznań, 2005, t. III, s. 167-169

Powrót do: Egipt



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl