tajemnicebogow@wp.pl


TEKSTY PIRAMID

Wstęp

W starożytnym Egipcie - jednej z najstarszych kultur na świecie - istniała bardzo rozwinięta religia związana ze światem umarłych. Jednakże jej badanie utrudnia to, że od ponad dwudziestu stuleci jest ona religią wymarłą. Najpewniejsze źródło wiedzy o niej stanowią przekazy pisane.

Jednym z zachowanych do dzisiaj źródeł są tak zwane Teksty piramid. Już z samej nazwy wynika, że mają one ścisły związek z piramidami - tajemniczymi miejscami pochówku królów egipskich. Te monumentalne budowle intrygowały ludzi od dawna.

Historia odkrycia

W XIX wieku nastała moda na egiptologię. Z inicjatywy francuskiego uczonego, Augusta Mariette'a, powołano Egipską Służbę Starożytności. Jej zadanie polegało na naukowym i planowym badaniu historii kraju faraonów. Mariette był przekonany, że wnętrza piramid pozbawione są jakichkolwiek napisów i jako takie nie przedstawiają dla egiptologa większej wartości poznawczej. Tuż przed śmiercią otrzymał wiadomość, że jego współpracownik, Gaston Maspero, odkrył w otwartej przez siebie piramidzie dużo naściennych napisów, wyrytych w skale pismem hieroglificznym. Pierwsza piramida, do której dostał się Maspero, to grobowiec władcy z VI dynastii, faraona Merire Pepiego I. Uczony francuski prowadził dalsze prace w zespole piramid znajdujących się w pobliżu Sakkary. Odkrywano kolejno napisy w piramidach królów Merenre Antyemsafa I, Unasa (Wanisa), Neferkare Pepiego II, Tetiego, Trzynaście lat później ukazała się pełna publikacja wszystkich odkrytych napisów. Liczba znanych Tekstów piramid wzrosła do dziewięciu w latach 1925-1932. Wtedy to francuski badacz, Gustaw Jequier, odkrył teksty zachowane w piramidach trzech królowych z VI dynastii oraz króla Kakare Ibiego. Oprócz tych dziewięciu tekstów uczeni dysponują kilkoma tysiącami fragmentów innych napisów, pochodzących ze zrujnowanych grobowców.

Okoliczności powstania

Prawie wszystkie Teksty piramid datowane są na czasy schyłku Starego Państwa, czyli na okres panowania władców z V i VI dynastii (ok. 2394 do 2181 r. p.n.e.). Faraonowie łączyli w jednym ręku funkcje najwyższego kapłana, sędziego i głównego wodza. Dodatkowo w skomplikowanej religii egipskiej władca należał do świata bogów był - synem boga bądź wcielonym bogiem. Pierwszy król, który został pochowany w piramidzie, to Dżeser (ok. 2605 r. p.n.e.). Po nim królowie starali się budować piramidy jeszcze większe i potężniejsze. Największe piramidy (Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa) powstały za czasów IV dynastii w III tysiącleciu p.n.e. Piramidy z zachowanymi tekstami z Sakkary są mniejsze. Budowanie piramid wiązało się w sposób istotny z fundamentem religii egipskiej - rozbudowaną wiarą w życie po śmierci. Teksty wyryte w ich wnętrzach miały olbrzymie znaczenie nie niko dla zmarłych królów, ale i dla pomyślności całego państwa.

Teksty piramid

Wierzenia starożytnych Egipcjan koncentrowały się na funkcjonowaniu państwa zmarłych. W mitologii egipskiej człowiek składał się z ciała, imienia i wielu dusz. Celem ach, które stanowiło siłę duchową o charakterze nadprzyrodzonym, było wstąpienie do niebios. Ba objawiało się jako dusza zewnętrzna, działająca w świecie materialnym. Ka natomiast to duchowy sobowtór człowieka (umrzeć oznaczało połączyć się ze swoim ka). Te składniki ludzkiej osobowości zaprzątały umysły teologów. Dusze ludzkie miały wędrować na zachód, by dotrzeć do podziemnego państwa, w którym panowały pradawne bóstwa chtoniczne. Losy królów różniły się od losów ich poddanych, władcy bowiem jako synowie bogów na ziemi podążali w zaświatach innymi drogami, by połączyć się z bóstwami słonecznymi. Wierzono, że istnieje związek pomiędzy stanem zachowania zwłok (mumii) zmarłego, zaopatrzeniem grobu a powodzeniem jego duszy (lub dusz) w zaświatach. Dlatego wyposażano grobowce w sprzęty codziennego użytku i balsamowano ciała, zdaniem kapłanów, te zabiegi jednak nie wystarczały. By człowiek mógł pewnie poruszać się po krainie zmarłych, potrzebował olbrzymiej wiedzy o początkach świata, stworzeniu ludzkości i bogów. Musiał znać stosunki panujące między poszczególnymi bóstwami, a także modlitwy i zaklęcia magiczne. Tej wiedzy dostarczały zmarłym królom Teksty piramid. Stanowią one zbiór utworów o charakterze magicznym, mitologicznym i religijnym. Po raz pierwszy tekstami religijnymi ozdobiono wnętrza piramidy faraona Unasa z V dynastii (XXIII w. p.n.e.). jednak wiele zawartych w nich utworów pochodzi z cała pewnością z okresu dużo wcześniejszego, prawdopodobnie z czasów panowania dwóch pierwszych dynastii. Niewykluczone, że niektóre fragmenty szczególnie zaklęcia i formuły magiczne sięgają czasów jeszcze wcześniejszych. Byłyby to więc najstarsze pisane źródła dotyczące wierzeń religijnych mieszkańców doliny Nilu z okresu poprzedzającego założenie państwa. Formuły magiczne są, zdaniem większości egiptologów, najstarszymi częściami Tekstów piramid. Wiara w potężna magię, przenikającą świat ludzi, zwierzaj i materii nieożywionej, oddziałującą na królestwa żyjących i umarłych, była obecna w egipskiej kulturze aż do początków chrześcijaństwa. Młodszymi od zaklęć fragmentami Tekstów piramid są opowieści mitologiczne o bogach i ludziach, aczkolwiek i w tym wypadku niektóre wątki mogą sięgać czasów o wiele wcześniejszych. Najmłodsza część zapisanych w grobowcach tekstów to hymny na cześć bogów. Świadczą one o istnieniu rozwiniętego kultu i warstwy kapłańskiej.

Teksty piramid nie stanowią zbioru jednorodnego. Nie tylko pochodzą z różnych epok, lecz zawierają także rozmaite koncepcje teologiczne i kosmogoniczne. Ich redaktorami byli prawdopodobnie kapłani z Heliopolis, stąd w tekstach przeważa tzw. mit heliopolitański. Głównym bóstwem tego mitu był Re, utożsamiany z zachodzącym słońcem. Oprócz niego czczono szczególnie dwóch innych bogów: Atuma i Chepre. Z czasem ich kulty połączyły się, tworząc jedno bóstwo o nazwie Re-Atum-Chepre. Dzięki Tekstom piramid zachował się do naszych czasów mit, żywy w środowisku Heliopolis, wedle którego stwórcą świata był Re. Zgodnie z tą koncepcją, bóg stworzył się sam, poprzez wyłonienie z pierwotnego praoceanu o nazwie Nu (Nim). Następną czynnością, jaką uczynił Re-Atum-Chcpre, było uformowanie pierwszego fragmentu stałego lądu o nazwie Benben. Stojąc na tym pierwotnym wzgórzu, bóg zaczął powoływać do życia kolejne pary bogów.

Oprócz własnej koncepcji mitologicznej kapłani redagujący Teksty piramid włączyli do nich również wątki mitologiczne pochodzące z innych ośrodków religijnych. Popularność zyskał zwłaszcza tzw. mit ozyriacki, związany z bogiem Ozyrysem. W późniejszych wiekach Ozyrys stał się jednym z najważniejszych i najbardziej czczonych bogów Egiptu. Był dobrym władcą, rządzącym w królestwie umarłych. Faraona uważano za wcielenie Ozyrysa na ziemi. Teksty piramid ukazują niejednoznaczny obraz tego boga: oprócz hymnów pochwalnych na jego cześć zachowały się również, pochodzące zapewne z konkurencyjnych ośrodków, złorzeczenia.

W Tekstach piramid znajdują się informacje o innych bogach, którzy odgrywali wielką rolę w religii egipskiej. Wspomniany jest m.in. bóg magii, Tot (Toth), Horus o głowie sokoła i Anubis z łbem szakala.

Wątki zawarte w tekstach zapisanych wewnątrz piramid powtarzały się później w Tekstach sarkofagów i w jeszcze późniejszej Księdze umarłych, której początki sięgają Średniego Państwa, czyli XXI wieku p.n.e.

Księga umarłych

Dusza zwykłego człowieka, by się dostać w zaświaty, musiała pokonać więcej przeszkód niż dusza spokrewnionego z bogami władcy. Egipcjanie wierzyli w pośmiertny sąd. Ludzie, którzy źle na nim wypadli, ulegali unicestwieniu. Jednak na wynik sądu można było wpłynąć, recytując na przykład tzw. negatywną spowiedź - formułę przysięgi zaprzeczającej popełnieniu grzechów. Pomocą miały służyć zapisy w Księdze umarłych. Wygłaszane w stosownych okolicznościach, umożliwiały zmarłemu przezwyciężenie trudności napotkanych w zaświatach. Teksty Księgi umarłych w zestawach różnej objętości, spisane na kartach papirusu i umieszczone w szkatułkach, składano w grobach, sarkofagach lub wsuwano między zwoje spowijające mumię. W Księdze umarłych opisano pośmiertne wędrówki duszy, sąd Ozyrysa, życie na Polach Jaru (czyli w krainie szczęścia). Księga zawierała też formuły służące do ożywienia uszebti - figurek towarzyszących zmarłemu, których zadaniem było wykonywanie za niego pracy w krainie zmarłych. Dzięki tekstom z Księgi umarłych dusza uzyskiwała ofiary w postaci jedzenia i napojów, miała możliwość oddychania świeżym powietrzem i powrotu do świata żyjących. Wypowiadając odpowiednie teksty, zyskiwała prawo dołączenia wieczorem do solarnej barki Re i odbycia z nim 12-godzinnej podróży (bała się ciemności). Formuły z księgi chroniły duszę przed krokodylami i wszelkimi potworami zamieszkującymi zaświaty

Księgi podziemia

Znaczenie życia pozagrobowego w wierzeniach Egipcjan potwierdzają wszystkie Księgi podziemia. Nazwa ta obejmuje różne teksty dotyczące zmarłych i zaświatów. Według Egipcjan miały one magiczną moc, zdolną ożywić świat zmarłego. Księgi podziemia oprócz Tekstów piramid, Tekstów sarkofagów i Księgi umarłych obejmują dzieła przedstawiające topograficzny opis zaświatów (Księga dwóch dróg, Amduat, Księga bram, Księga nocy) i gromadzące coraz liczniejsze i bardziej wymyślne zestawienia formuł magicznych (Księga oddechów, Druga księga oddechów). Do Ksiąg podziemia należą też księgi rytuałów pogrzebowych i rytuałów kultu Re, Księga Apopisa zawierająca zbiór zaklęć przeciw Apopisowi czyhającemu na barkę Re, Księga godzin Sokarisa oraz Lamentacje Izydy i Neftydy.

Zaklęcia i inne teksty z Ksiąg podziemia przedstawiają najpełniejszą wizję świata zmarłych stworzoną przez Egipcjan. Pewne koncepcje opisane w nich wyszły poza granice Egiptu i oddziaływały na wierzenia dotyczące zaświatów na obszarze Morza Śródziemnego.
Artykuł pochodzi z Wielkiej Historii Świata Educational Oxford, Poznań, 2005, t. III, s. 110-113

Powrót do: Egipt



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl