tajemnicebogow@wp.pl




Zobacz również:

Babilonia
Informacje ogólne
Babilon
Religia Babilonii
Bogowie Babilonii
Mity Babilonii
Echa w Biblii

EWOLUCJA BOGÓW MEZOPOTAMII

Wstęp

Mezopotamia była kolebką ważnych cywilizacji świata starożytnego. Pierwsza z nich to cywilizacja Sumeryjska. Najdawniejsi bogowie Sumeryjscy stanowili uosobienie sił przyrody: nieba, morza, słodkiej wody, księżyca, słońca, wiatru itd. Oprócz nich istniała cała plejada bogów odpowiedzialnych za narodziny i powodzenie człowieka, za plony, za poszczególne gatunki upraw. Stopniowo, wraz z rozwojem życia społecznego i politycznego, a co za tym idzie również duchowego, liczba bogów poważnie wzrosła. U schyłku epoki sumeryjskiej było ich ponad 3 tysiące. Niektóre bóstwa miały jedynie charakter lokalny. Każde miasto-państwo czciło swego boga opiekuna, który szybko przekształcił się w boga właściciela.

Wpływy sumeryjskie

Ogromna liczba bogów wymogła ustalenie ich hierarchii. Bohaterowie mitów dotyczących powstania świata, stworzenia człowieka i losów ludzkości wyrastali ponad bóstwa lokalne. Początkowo najwyższe miejsce w panteonie zajmowała bogini Nammu – personifikacja pramorza, matka Ana (później Anu), króla niebios, będącego uosobieniem pierwiastka męskiego, i Ki – ziemi, personifikującej pierwiastek żeński. Para ta zrodziła boga powietrza Enlila, który rozdzielił niebo i ziemię, a także spłodził z boginią Ninlil syna – boga księżyca Nannę. Ten z kolei został ojcem słońca – Utu, i Inany – bogini planety Wenus. Następnym ważnym bóstwem był bóg wody Enki – mądry, dobroczynny i sprawiedliwy stwórca człowieka.
Wraz z rozkwitem cywilizacji Sumeryjskiej ugruntowała się pozycja bogów wielkich, przede wszystkim trójcy kosmicznej i trójcy astronomicznej. Pierwszą z nich tworzyli: An (Anu) – bóg nieba, król bogów, opiekun królów, uosobienie najdoskonalszego pojęcia bóstwa, czczony od czasów najdawniejszych, aczkolwiek mniej niż inne bóstwa; Enlil – władca przestworzy, bóg ziemi i powietrza, od czasów Hammurabiego otaczany największą czcią spośród bogów sumeryjskich; Enki (Ea) – bóg wód, mądrości i magii, opiekun rzemiosł, sztuki i śpiewu. Trójca astronomiczna to: Nanna, bóg księżyca, Babbar (Szamasz), bóg słońca, Inana (Isztar) – uosobienie planety Wenus, bogini miłości, płodności i wojny. Bogowie sumeryjscy byli bóstwami antropomorficznymi – przejawiali cechy typowo ludzkie, ulegali emocjom i czynnie uczestniczyli w ziemskim życiu.

Wpływy semickie

Około 2500 roku p.n.e. nastąpił kryzys państwa staro sumeryjskiego, które uległo najazdowi semickich Akadów. Ich władca, Sargon I Wielki, wsławił się jako twórca pierwszego scentralizowanego państwa Mezopotamii. Niestety, brak pisemnych przekazów mówiących o przemianach religijnych, jednakże sądzi się, iż najeźdźcy przyswoili sobie sumeryjskie dziedzictwo kultowe wraz z poszczególnymi bóstwami miast i państw. Na czele panteonu, powstałego w wyniku połączenia się tradycji akadyjskiej z sumeryjską, stał Enlil – bóg ziemi i atmosfery, władca ludu. Towarzyszyli mu, tworząc triadę bogów: An – bóg nieba, i Enki – bóg słodkiej wody, mądrości i rzemiosła. Za nimi stali: Nanna – bóg dobrobytu i Nergal – władca świata podziemnego. Bogów semickich reprezentowali m.in.: El – bóg wszechświata i Asztarte (Anat) – królowa niebios, bóstwo miłości i płodności, utożsamiana z Inaną. Oprócz nich, podobnie jak w Sumerze, czczono setki bóstw: w samym tylko mieście Ur otaczano kultem około 90 bogów. Po upadku Akadów status bogów uzyskiwali również królowie. Koniec cywilizacji sumeryjso-akadyjskiej przyniósł rozbicie jednolitego organizmu państwowego na liczne miasta-państwa. Ponownego zjednoczenia dokonał Hammurabi – władca Babilonu, twórca imperium starobabilońskiego. Semici, którzy przybyli do Mezopotamii, przyjęli większość bogów sumeryjskich i nadali im własne imiona, częstokroć nie zmieniając ich charakteru. Liczących się naprawdę bóstw było znacznie mniej. Hammurabi we wstępie do swego kodeksu wymienia ich jedynie 20.

Marduk i Isztar

Najważniejszym bóstwem o szczególnej pozycji był Marduk, pierwotnie tylko bóg miasta Babilon, który z czasem stał się bogiem państwowym i kolejno przyjmował atrybuty innych bóstw. Czczono go jako tego, który pokonał Tiamat – smoka rodzaju żeńskiego, uosabiającego słone wody oceanu. Najpopularniejszym bóstwem żeńskim, otaczanym kultem niemal we wszystkich miastach, była bogini o podwójnej osobowości, wojowniczka – kochanka Isztar (sumeryjska Inana). Osobliwy element jej kultu – prostytucję sakralną – znano także już w Sumerze. Historyk grecki Herodot pisał: „Najbrzydszy zwyczaj u Babilończyków jest następujący: każda niewiasta musi w tym kraju usiąść w świątyni Afrodyty (Isztar) i oddać się jakiemuś cudzoziemcowi. […] Jeżeli niewiasta raz tam usiądzie nie może wprzód wrócić do domu, aż jakiś cudzoziemiec żuci jej na łono srebrną monetę i poza świątynią cieleśnie się z nią połączy. […] Po oddaniu się i spełnieniu świętego obowiązku wobec bogini wraca do domu, i od tej chwili, choćby jej nie wiem ile dawać, nie posiądziesz jej. Tak więc niewiasty, które wyposażone są w piękne oblicze i wzrost, rychło wracają do domu; ale brzydkie wśród nich pozostają tu przez długi czas, niektóre czekają nawet trzy i cztery lata”. W tym okresie wzrósł również kult męskich bóstw astralnych: Sina – uosabiającego księżyc, i jego syna – Szamasza – boga solarnego, który przezwyciężył ciemność i śmierć. W jego to orszaku podążają upersonifikowane atrybuty prawa i sprawiedliwości. Światem podziemi, który zamieszkiwały zarówno dobre, jak i złe duchy, władał Nergal. Innym sumeryjskim bogiem przyjętym przez Babilończyków był Enlil zwany w niektórych regionach Ellilem, obdarzony akadyjskim przydomkiem Bel (Pan). Jego też wzywał we wstępie do kodeksu Hammurabi przeciwko tym, którzy nie będą przestrzegać królewskich praw.

Aszur

Asyryjczycy mieli również własnych bogów. „Wielka lista bogów” ze słynnej biblioteki ostatniego wybitnego władcy Asyrii, Asurbanipala, zawiera imiona ponad 2 tysięcy bogów, ale większość z nich to bóstwa o podrzędnym lub okalnym charakterze. Jednym z bogów asyryjskich był Aszur – pierwotnie bóg miasta Aszur, a następnie państwa i mocarstwa asyryjskiego. Jego pozycja rosła wraz z rozwojem imperium i wreszcie stał się on bogiem narodowym i głównym bóstwem panteonu asyryjskiego, przejmując rolę Enlila i Marduka. Jako stwórca świata, ojciec bogów, zwycięzca potworów i pan przeznaczenia, stał się dawcą władzy i król był zawsze jego głównym kapłanem. Przypuszcza się, że mimo narodowego charakteru, nawet wśród Asyryjczyków cieszył się mniejszą popularnością niż bogowie babilońscy. Asyryjczycy ustąpili na powrót Babilończykom, a ci ulegali naporowi Persów. W Babilonie kapłani Marduka powitali Cyrusa II Starszego, władcę Persji, jako zbawcę. Inwazja perska położyła kres rozwojowi rodzimej kultury i wierzeniom Mezopotamii, przeszczepiając na jej grunt m.in. zoroastryzm.
W konsekwencji wyłonili się dwaj odwieczni wrogowie: Aryman (Szatan) i Ahura Mazda (Ormuzd), a w ich zastępach znaleźli się dawni bogowie, zarówno sumeryjscy, jak i staro babilońscy.
Artykuł pochodzi z Wielkiej Historii Świata Educational Oxford, Poznań, 2005 t. 1, s. 258-260

Powrót do: Babilonia



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl